պէտք է գիտնանք կանխապէս թէ ինչ է ինքը «ազգ»ը... Այսպիսով ընկնում ենք անելանելի շրջանի մէջ եւ «ազգ»ը բացատրելու համար չենք կարող դիմել «ազգային պատմութեան», որովհետեւ այդ պատմութիւնը բնորոշելու եւ սահմանելու համար պէտք Է նախ բնորոշենք ու սահմանենք «ազգ» գաղափարը:
Իսկ եթէ «պատմութիւնը» հասկանանք իր սովորական իմաստով — այնպէս, օրինակ, ինչպէս աւանդւում է այդ գիտութիւնը դպրոցներում եւ արձանագրուած է բազմահատոր գրքերի մէջ մեզ հետաքրքրող հարցին պատասխան չենք գտնի այնտեղ:
Դպրոցական պատմութիւնը էապէս պետութիւնների պատմութիւն է (լաւագոյն դէպքում — եւ այն էլ մասամբ միայն - ժողովուրդների պատմութիւն): Այդ գիտութիւնը տեղեկացնում է մեզ թէ ի՞նչպէս են կազմուել, բարգաւաճել ու զօրեղացրել կամ կազմալուծուել ու քանդուել պետութիւնները, լաւագոյն դէպրքւմ՝ ի՞նչպէս են ապրել այդ պետական շրջանակների մէջ ժողովուրգները (ժողովուրդները, բայց ոչ ազգերը):
Ընդհանուր կեանք, ընդհանուր յիշողութիւններ... Այո՛, բայց ի՞նչ կարգի կեանք եւ ի՞նչ կարգի յիշողութիւններ:
Հրեաները դարերով շատ ընդհանուր ու անմոռանալի յիշողութիւններ են ունեցել սպանացիների եւ լեհերի հետ։ Բայց այդ յիշողու-
