Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 10.djvu/345

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Այս էջը սրբագրված չէ


Բոլոր «Ս․»-ներում տեղակայված են Լուս– նի վրա վայրէջք կատարելուց հետո նկա– րահանումներ կատարելու (Լուսնի մա– կերևույթի, Արեգակի, մոլորակների մոտ 86500 նկարահանում) հեռուստատեսային խցիկներ։ Բոլոր «Ս․»-ների առավելագույն տրամագիծը ըստ վայրէջքի բացված շաս– սիի հենարանների 4,27 մ է, բարձրությու– նը (հավաքված շասսիի դեպքում) մոտ 3 մ է, ստարտային զանգվածը՝ 995– 1038 կգ, վայրէջքից հետո՝ 276–297 կգ։ «Ս․»-ները տիեզերք են դուրս բերվել «Ատլաս–Ցենտավր» կրող հրթիռով։ 1966–68-ին արձակվել է 7 «Ա․» («Ս–1», «Ա–3», «Ա–5», «Ս–6» և «Ս–7» ապարատները փափուկ վայրէջք են կատարել Լուսնի վրա և կատարել առաջադրված խնդիր– ները, «Ա–2», «Ս–4»-ի թռիչքներն անհաջող են եղել)։

ՍԵՐՎԻՈՍ ՏՈՒԼԼԻՈՍ (Servius Tullius) (ծն․ և մահ․ թթ․ անհտ․), ըստ ավանդու– թյան Հին Հռոմի վեցերորդ թագավորը (մ․ թ․ ա․ մոտ 578–534/533)։ Ծագումով էտրուսկ։ Ա․ Տ–ին են վերագրվում պետ․ կարգի ձևավորմանը նպաստող ռեֆորմ– ները։ Ցենտուրիական ռեֆորմով ցեղային նախկին 3 տրիբուսները (յուրաքանչյուր տրիբուսում սկզբնապես կար 100 տոհմ) փոխարինվել են տերիտորիալ (21) տրի– բուսներով, պլեբեյներն ընդգրկվել են հռոմ․ համայնքի մեջ։ Հռոմի ամբողջ արա– կան բնակչությունը գույքացենզով բա– ժանվել է 5 դասի, յուրաքանչյուր դաս որոշակի քանակությամբ ցենտուրիա (հարյուրյակ) է տրամադրել հռոմ․ աշ– խարհազորին և դրան համապատասխան ձայն ստացել ցենտուրիական կոմիտիա– ներում։ Ա․ Տ–ին վերագրվում են նաև կրոն, ռեֆորմներ, Հռոմի պարսպի կառուցու– մը։ Ա․ Տ–ի ռեֆորմները ծանր հարված հասցրին տոհմական կարգին։

ՍԷՐՎԻՅԷՆ, տես Վիչենյան Սերովբե։

ՍԵՐՎԻՏՈՒՏ [< լատ․ Servitus (servitu- tis)– ստրկություն, ենթարկվածություն], ընչական իրավունքի տեսակ, ըստ որի անձին իրավունք է վերապահվում օգտվել ուրիշի գույքից որոշակի շրջանակներում կամ սահմանափակել սեվւականատիրոջ իրավունքը որոշակի հարաբերություննե– րում։ Ձևավորվել է հռոմեական իրավուն– քում14 մասնավոր սեփականատերերի հա– կադարձ շահերը կարգավորելու համար։ Սկզբում ծագել է հողային Ս․ (օրինակ, հարևանի հողամասով ջուր անցկացնելու իրավունքը)։ Հռոմ․ իրավունքը ճանաչում էր նաև անձնական Ա․ (օրինակ, ուրիշի գույքի ցմահ օգտագործման իրավունքը, այսպես կոչված՝ ուզուսֆրուկւոուսը)։ Ա․ կիրառվել է նաև այն երկրներում, որտեղ փոխառնվել է հռոմ․ իրավունքը։ XX դ․ բուրժ․ իրավունքն ամրապնդել է հողի արդ․ օգտագործման (խողովակաշարի, էլեկտրահաղորդման գծերի անցկացում ևն) հետ առնչված Ս–ի մի քանի իրավունք– ներ։ Դիվանագիտական պրակտիկայում «Ա․» տերմինն (միջազգային Ա․) օգտագործվում է մի պետության տերի– տորիալ իրավունքներն այլ պետության օգտին սահմանափակելու համար (ծովա– յին, ռազմ, բազաների, ուրիշի տերիտո– րիաներում սետչմենտների ստեղծում ևն)։

ՍԵՐՎՈՄՈՏՈՐ (< լատ․ servus – ստրուկ, ծառա և motor – շարժման մեջ դնող), սերվաշարժիչ, ավտոմատ կար– գավորման համակարգի գործադիր մե– խանիզմի ուժային տարր, որն օժանդակ աղբյուրի էներգիան փոխակերպում է կարգավորող օրգանի տեղափոխման (վե– րադասավորման) մեխանիկական էներ– գիայի՝ կառավարման ազդանշանին հա– մապատասխան։ Անկախ ռեժիմից Ա–ի հզորությունը պետք է բավարարի տրված արագությամբ կարգավորող օրգանի վե– րադասավորմանը, ընդ որում Ա–ի ելքում գծային կամ անկյունային տեղաշարժը պետք է համաձայնեցված լինի կարգա– վորող օրգանի համապատասխան տեղա– փոխման հետ։ Տարբերում են անընդհատ (շրջադարձային և ոչ շրջադարձային) և ընդհատ (քայլային շարժիչով) գործողու– թյան Ս–ներ։

ՍԵՐՏԻՖԻԿԱՏ (ֆրանս․ certificat, < ուշ լատ․ certificare – հավաստիացնել), տարբեր տեսակի հավաստագրերի ան– վանում։ Հավաստում է փաստը (օրինակ, նավի լողունակության, բժշկ։՝ արտասահ– ման մեկնելիս պատվաստումների մասին ևն)։ Կապիտալիստական երկրներոււք փո– ղի խիստ արժեզրկման ժամանակ ֆինան– սավարկային հարաբերությունների ոլոր– տում որպես Ա․ են հանդես գալիս փողի սուռոգատները (փոխարինիչները), հաշ– վարկային պալատների հավաստագրերը, պետ․ հատուկ փոխառությունների բաժ– նետոմսերը ևն։ ՍՍՀՄ–ում Ա–ներ էին կոչ– վում հաղորդակցության ճանապարհների ժողկոմատի անտոկոս պարտավորու– թյունները (տրանսպորտային Ա․, 1923), պետ․ աշխատանքային խնայդրամարկղե– րի պարտավորությունները (1927)։ Ապա– հովագրական Ս–ներն արտահայտում են ապահովագրական պայմանագրի պայ– մանները և փոխարինում ապահովագրա– կան պոլիսին (վկայականին)։ Արտաքին առևտր․ պրակտիկայում Ա–ներն իրավա– սու մարմինների տված փաստաթղթեր են, որոնք հավաստում են ապրանքների որա– կը (օրինակ, ՍՍՀՄ–ում որակի Ս–ները տալիս են արտաքին առևտրի բանկը, առևտրաարդ․ պալատը)։

ՍԵՐՏՈՐԻՈՍ Քվինաոս (Quintus Sertorius) (մ․ թ․ ա․ մոտ 122–72), հռոմեական զո– րավար։ Մասնակցել է կիմբրերի և տևտոն– ների դեմ պատերազմներին (105-ին և 102-ին), Դաշնակցային պատերազմին (տես Դաշնակցային պատերազմ 90– 88 մ․ թ․ ա․)։ Մարիոսի և Կիննայի (Ցին– նա) կողմնակիցն էր Սոդւայի դեմ պայ– քարում (88–82)։ 83–81-ին իբրև պրետոր կառավարել է Մերձակա Իսպանիա պրո– վինցիան։ 80-ից գլխավորել է իբերական ցեղերի պայքարը Հռոմի դեմ, Իսպանիան դարձրել հակասուլլայական ընդդիմու– թյան կենտրոն։ Հենվելով իբերական ավագանու վրա, իր իշխանության տակ միավորել է համարյա ամբողջ Իսպանիան և խոշոր հաղթանակներ է տարել հռոմ․ զորավարներ Մետելլոսի ու Դնեոս Պոմ– պեոսի նկատմամբ։ Ապանվել է իր մեր– ձավորների դավադրությամբ, որոնք ձըգ– տել են հաշտվել Հռոմի հետ։ Հռոմի դեմ պայքարում Ա–ի հետ դաշնակցել է Պոն– տոսի թագավոր Միհրդատ VI Եվպատորը։

ՍԵՐՈՒՆԴ, մարդկանց տարիքային որոշա– կի խումբ, միևնույն պատմ․ դարաշրջա– նում ձևավորված մարդկանց ամբողջու– թյուն։ Հասարակությունը տրոհվում է մի քանդ գոյակցող Ս–ների, որոնք ունեն տարբեր սոց․ ստատուսներ և դերեր։ Մարդկային պատմությունը Ս–ների հա– ջորդափոխման և նրանց միջև կապի՝ ժառսնգորդման պատմությունն է․ «․․․այս փաստի շնորհիվ կապ է ստեղծվում մարդկային պատմության մեջ, կազմ– վում է մարդկության պատմությունը․․․» (Մ ս; ր ք ս Կ․ և է ն գ և լ ս Ֆ․, Ընտ․ երկ․, հ․ 1, 1972, էջ 709)։ Մ–ների ժառան– գորդությունը օբյեկտիվ, անընդհատ և ընդ* ատ բնապատմական ընթացք է, դըր– սևոյվում է հասարակական կյանքի բո– լոր ոլորտներում։ Ցուրաքանչյուր նոր Մ․ նախ յուրացնում է հոգևոր արժեքները, հաս որակական կյանքի առկա ձևերը, ապա, թևակոխելով իր ակտիվ գործու– նեության շրջանը, ստեղծում է նորը, որն այնւ ւհետև փոխանցում է հաջորդ Ս–ներին։ Հակամարտ հասարակություններում միև– նույն Ս–ի ներսում և տարբեր Ս–ների միջև հարաբերությունները լարված են և լի բա– խումներով։ «Ս–ների բախման» բուրժ․ տեասթյունը, ճիշտ արձանագրելով երի– տասարդության, հատկապես ուսանողու– թյան, բողոքը կապիտալիզմի դեմ, այն բացատրում է սոսկ երիտասարդ Ս–ի տա– րիքային առանձնահատկություններով, «ձախության» այլևայլ մոլորություններով։ Ոմանք (Խ․ Օրտեգա–ի–Դասետ, Կ․ Ման– հայմ, Լ․ Ֆոյեր ևն) նույնիսկ ուռճացնում են Ս–ների բախումը, փորձում դրանից բխեօնել մնացած սոց․ պրոբլեմները։ Սոցիալիզմի օրոք Ս–ների ժառանգոր– դության ապահովման երաշխիք են բոլոր դասակարգերի և խավերի, բոլոր Ս–ների արմատական շահերի համընկնումը, գա– ղափարական և սոցիալ–հոգեբանական համախմբվածությունը ևն։ Դրա հետ մեկ– տեղ, Ս–ների ժառանգորդությունը դեռևս լիովւն զերծ չէ որոշ հակասություններից (մաււնավորապես, պահպանվում են աճող Ս–ի աարբեր շերտերի հնարավորություն– ների տարբերությունները մշակութային արժեքներին հաղորդակցվելու, կրթու– թյաէ, մասնագիտության ընտրության առումով ևն), որոնց լուծումը հասարակու– թյունից պահանջում է համապատասխան ջանքեր։ Դ/ււ ւ․ Преемственность поколений как со– циологическая проблема, М․, 1973; Критика буржуазных теорий молодежи, пер․ с немец․, М․, ։ 982․ Վ․ Միրզոյան

ՍԵՐՈՒՆԴՆԵՐԻ ՀԱՋՈՐԴԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ, օրգանիզմների բազմացման եղանակով տարբերվող սերունդների օրինաչափ հեր– թափոխությունը։ Կենդանական աշխարհ ու մ տարբերում են առաջ– նային և երկրորդային Ս․ հ․։ Ա ռ ա ջ ն ա– յ ի ն Ս․ հ․ (հատուկ է բազմաթիվ նախա– կենդանիների) սեռական սերնդի հերթա– փոխությունն է ոչ սեռական բջիջներով բազմացող սերնդով։ Օրինակ, ֆորամի– նիֆէրների հերթագայող սերունդները ներկայացված են սեռական և անսեռ ան– հատ սերով՝ գամոնտներով և ագամոնտ– ներով։ Դամոնտները կորիզի բազմակի բաժանման հետևանքով առաջացնում են