Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 10.djvu/715

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


Աղյուսակ 3 Անաս ունների և թռչունների գլխաքանակը (տարվա սկզբին հզ–ներով) 1941 1971 1983 խոշոր եղջերավոր անասուններ 27855 51602 58500 այդ թվում՝ կով 14250 20595 22200 Խոզ 12091 33225 37800 Ոչխար և այծ 51235 66964 64800 Թռչուն, մլն 135,2 358,2 570500 Աղյուսակ 4 Անասնաբուծության հիմնա– կան մթերքների արտաղր ու– թ յ ու ն ը 1940 1970 | 1982 Կաթ, մլն иг 17,8 45,4 46,9 Միս (սպանդային քաշ), հզ․ in 2373 6213 7500 Զու, մլրդ հատ 6,6 23,6 41,8 Թուրդ, հզ т 98,0 209,1 217 (1966 թ․) և Ոչ սևահողային (1971 թ․) բա– ժանմունքներով, ԱԱՀՄ մանկավարժա– կան գիտությունների, գեղարվեստական ակադեմիաները, գիտահետազոտական ինստիտուտների, նրանց բաժանմունքնե– րի, լաբորատորիաների և կայանների հսկա ցանցով։ Աշխատավորության կոմունիստական դաստիարակության գործում կարևոր դեր ունեն մշակութային հաստատությունները։ 1980-ին ՌՍՖՍՀ–ում եղել է 324 թատրոն, 24 սիմֆոնիկ նվագախումբ, ժող․ գործիք– ների 42 նվագախումբ, անսամբլ, 19 երգչախումբ։ Ստեղծված է 17 կինոստու– դիա, գործում է 87,7 հզ․ կինոսարք, 77,5 հզ․ ակումբ, այդ թվում 67,8 հզ․՝ գյու– ղական վայրերում։ ՌՍՖՍՀ–ում կա 62,1 հզ․ մասսայական գրադարան՝ 980,4 մլն գըր– քային ֆոնդով։ 1913-ին եղել է 9,3 հզ․ գրադարան՝ 6,7 մլն գրքային ֆոնդով։ Հանրապետությունում գոյություն ունի 740 թանգարան, պատկերասրահ, մեմորիալ տուն–թանգարան։ Բուռն տեմպով է զար– գանում մամուլի և գրքի հրատարակման գործը։ 1980-ին լույս է տեսել 49,6 մլն գիրք (1393,2 մլն տպաքանակով), 3960 ամսագիր (2488 մլն տարեկան տպա– քանակով), հրատարակվել է 4413 անուն թերթ (29245 մլրդ տպաքանակով), որից 4109 անունը՝ ռուսերեն, 296-ը՝ ՍԱՀՍ ժողովուրդների լեզուներով։ ՌԱՖԱՀ տա– րածքում տրվում են համամիութենական, հանրապետական և տեղական (558,6 ժամ) ռադիոհաղորդումներ, տեղական հաղոր– դումներ 46 լեզուներով (402 ժամ)։ Հե– ռուստատեսային հաղորդումները կազ– մում են 990 ժամ։ 1980-ին ՌՍՖՍՀ–ում գործում էր 12472 հիվանդանոցային հիմնարկ՝ 1801,9 հզ․ մահճակալով (1940-ին եղել է 8477 հի– վանդանոց՝ 482 հզ․ մահճակալով)։ Նրան– ցում աշխատել է 559,2 հզ․ բժիշկ, 1560,6 հզ․ միջին բուժ, անձնակազմ (1940-ին՝ 90,8 հզ․ բժիշկ և 290,4 հզ․ միջին բուժ, աշխատող)։ Հանրապետության տարածքում գործում են բազմաթիվ առողջարաններ՝ Սեծովյան գոտի, Հս․ Կովկասյան հանքային ջրերի խումբ և ուրիշներ Սիբիրում, Ուրալում ու այլուր։ Ուկրաինական Սովետական Սոցիալիս– տական Հանրապետություն Ուկր․ ՍԱՀ–ն (Ուկրաինա, ՈւԱԱՀ), գտնվում է ԱԱՀՄ եվրոպ․ մասի հվ– արմ–ում։ Սահմանակից է արմ–ում Լեհաս– տանին և Չեխոսլովակիային, հվ–արմ–ում՝ Հունգարիային և Ռումինիային։ Հվ–ում ողողվում է Սև և Ազովի ծովերի ջրերով։ Տարածքը 603,7 հզ․ կէ!2 է, բն․ 50681 հզ․ մարդ (1984)։ Ազգ․ կազմը (1979-ի մարդա– համարով, հզ․ մարդ), ուկրաինացիներ՝ 36489, ռուսներ՝ 10472, հրեաներ՝ 634, բելոռուսներ՝ 406, մոլդավացիներ՝ 294, լեհեր՝ 258, բուլղարացիներ՝ 238 և այլք։ Միջին խտությունը՝ 1 կմ2 վրա 83,6 մարդ (1983)։ Մայրաքաղաքը՝ Կիև (2411 հզ․ մարդ)։ Խոշոր քաղաքները․ Խարկով (1536), Դնեպրոպետրովսկ (1140), Օդեսա (1113), Դոնեցկ (1064), Զապորոժիե (844), Լվով (728), Կրիվոյ ռոգ (680), ժդանով (520), Վորոշիլովգրադ (485), Նիկոլաև (474), Մակեևկա (446), Վիննիցա (350), Դոռլովկա (339), Խերսոն (337), Սևաս– տոպոլ (328), Աիմֆերոպոլ (324, բոլորը 1 հունվ․, 1984)։ Կառուցվել են նոր քաղաք– ներ․ Սևերոդոնեցկը (120 հզ․), Նովայա Կախովկան (58 հզ․), Նովովոլինսկը, Վա– տուտինոն և ուրիշներ։ Վարչականորեն ՈւՍՍՀ բաժանված է 25 մարզի։ Միավոր– ված է Դոնեց–Մերձդնեպրյան, Հարավ– Արևմտյան, Հարավային տնտեսական շըր– ջաններում։ Հանրապետությունն ունի 479 շրջան, 417 քաղաք, 908 քտա։ Սովետա– կան իշխանություն հաստատվել է 1917-ի նոյեմբեր–1918-ի հունվարին։ ՈւՍԱՀ կազմավորվել է 1917-ի դեկտ․ 12(25)-ին։ 1918–20-ին ուկր․ ժողովուրդը կար– միր բանակի աջակցությամբ ջախջախել է հակահեղափոխ․ Կենտր․ ռադան, Դիրեկ– տորիան, սպիտակգվարդիականներին, ավստրո–գերմ․ և անգլո–ֆրանս․ զավթիչ– ներին։ 1922-ի դեկտ․ 30-ին ՈւՍՍՀ մտել է ԱԱՀՄ կազմի մեջ։ 1939-ի նոյեմբերին ՈւԱԱՀ–ին վերամիավորվեց Արմ․ Ուկրաի– նան։ 1940-ի օգոստ․ 2-ին ՈւԱԱՀ կազմ մտան Բեսարաբիայի մի շարք գավառներ և Հս․ Բուկովինան։ Կոմունիստական կու– սակցության ղեկավարությամբ իրակա– նացված ինդուստրացման, գյուղատնտ․ կո– լեկտիվացման և կուլտուրական հեղափո– խության շնորհիվ ՈւՍՍՀ–ում հիմնականում կառուցվեց սոցիալիստ, հասարակարգ։ Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ գերմանա–ֆաշիստ․ զորքերը օկուպացրել են Ուկրաինան (1941–44)։ Ծավալվել է պարտիզանական շարժում։ Մինչև 1943-ի աշուն սովետական զորքերն ազատագրե– ցին Ձախակողմյան Ուկրաինան, 1944-ի հոկտեմբերին՝ ողջ հանրապետությունը։ 1945-ի հունիսին Անդրկարպատյան Ուկ– րաինան վերամիավորվեց ՈւՍԱՀ–ի հետ։ 1954-ին նրա կազմի մեջ մտավ Ղրիմը։ 1945-ին ՈւԱԱՀ դարձավ ՄԱԿ–ի անդամ։ 1983-ի հունվ․ 1-ին Ուկրաինայի կոմկուսի շարքերում կար 2936404 կուսանդամ և 101577 թեկնածու, Ու ԼԿԵՄ շարքերում՝ 6,7 մլն կոմերիտական։ Հանրապետու– թյունում կա 25,34 մլն արհմիութենական։ ՈւԱԱՀ ժողովուրդները, ԱԱՀՄ բոլոր ժո– ղովուրդների հետ միասին, ետպատերազմ– յան հնգամյակներում հասել են զգալի հաջողությունների կոմունիստական հա– սարակարգի կառուցման գործում։ ՈւԱԱՀ պարգևատրվել է Լենինի 2 (1954, 1958), Հոկտեմբերյան հեղափոխության (1967) և ժողովուրդների բարեկամության (1972) շքանշաններով։ Աոցիալիստ․ շինարարության տարինե– րին ՈւՍՍՀ դարձել է բարձր զարգացած ինդուստրիալ–ագրարային հանրապետու– թյուն, զարգացած տնտ․ կապեր ունի ՍՍՀՄ բոլոր հանրապետությունների հետ։ 1980-ին նրա արդյունաբերության արտա– դրանքի ծավալը գերազանցել է 1940 թ․ մակարդակը 14, 1913-ինը՝ 104 անգամ։ Արդ․ արտադրության առանձին տեսակնե– րի թողարկման մասին տես աղյուսակ 1։ Հանրապետության արդյունաբերությունը հենվում է հզոր վառելիքաէներգետիկ բազայի վրա, հատկապես Դոնբասի քա– րածուխը, ինչպես նաև բնական գազն ու նավթը։ Խոշորագույններից են Ուգլեգորս– կի, Զապորոժիեի, Կրիվոյ ռոգի II, Բուրշտինսկի, Զմիևկայի, Զուևոյի, Մերձ– դնեպրյան, Վորոշիլովգրադի, Ատարոբե– շևի ջերմակայանները։ Դնեպրի վրա ըս– տեղծված է հէկերի կասկադ։ 1977-ից հո– սանք է տալիս Չեռնոբիլի ԱԷԿ–ը, կառուց– վում են (1983) Հարավ–Ուկրաինական, Խմելնիցկիի, Զապորոժիեի են ԱԷԿ–նե– րը։ ՈւՍՍՀ ունի հզոր սև մետալուրգիա (Դոնցեկ–Մերձդնեպրյան շրջան)։ Գու– նավոր մետալուրգիան արտադրում է թեթև մետաղներ, սնդիկ ևն։ Հատկապես զար– գացած է ծանր, էներգետիկ, տրանսպոր– տային մեքենաշինությունը, տրակտոր– ների և գյուղատնտ․ մեքենաների, սարքե– րի արտադրությունը (Նովոկրամոտորսկի և ժդանովի ծանր մեքենաշինական, Խար– կովի տրակտորի և «էլեկտրոտյաժմաշ», Վորոշիլովգրադի ջերմաքարշաշինական, Գոռլովկայի լեռնաարդյունահանման սարքերի են)։ Քիմ․ արդյունաբերությունը թողարկում է հանքային պարարտանյու– թեր, " քիմ․ թելեր, սինթետիկ խեժեր, պլաստմասսաներ, ներկեր, ռետինե իրեր ևն։ Զարգացած են սննդի և թեթև արդյու– նաբերությունները։ Զարգանում է ման– րէաբանական սինթեզի արդյունաբերու– թյունը։ Գյուղատնտ․ համախառն արտադրանքը 1980-ին 1940-ի համեմատությամբ աճել է 2,1 անգամ։ 1980-ին գյուղատնտեսության մեջ աշխատում էր 408,8 հզ․ տրակտոր (1940-ին՝ 94,6 հզ․), 89,9 հզ․ կոմբայն (33,4 հզ․), 230,8 հզ․ բեռնատար ավտո– մեքենա (54,9 հզ․)։ ՈւՍՍՀ գյուղատնտ․ հողերը 42,1 մլն հա էին (տարածքի 70%–ը), այդ թվում ցանքերը՝ 33,3 մլն հա, խոտհարքները՝ 2,1 մլն Лш, արոտավայ– րերը՝ 4,6 մլն հա (1983)։ Ոռոգելի հողա– տարածությունը 1980-ին 2014 հզ․ հա էր։ Գյուղատնտեսության համախառն արտա– դրանքի մեջ դաշտավարության բաժինը 45% է, անասնապահությանը՝ 55% ։ Զգա– լիորեն աճել է պտղատու այգեգործությու– նը և խաղողագործությունը։ Չորացված հողերը 1980-ին կազմել են 2539 հզ․ հա։ Գյուղատնտ․ կուլտուրաների ցանքատա– րածությունների համախառն բերքատվու– թյան և անասնապահության մասին տվյալ–