Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12.djvu/279

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


Սկայորդին (մ․ թ․ ա․ 673– մուո 630), որը գահակալման սկզբին հաշտության պայմանագիր է կնքել Ասորեստանի հետ և կնության խնդրել Ասարխադդոն թա– գավորի (մ․ թ․ ա․ 681–668) դստերը։ Ասորեստանի հետ նույն հարաբերություն– ները հաստատել է նաև Ու–ի Ռուսա Բ թագավորը (մ․ թ․ ա․ մոտ 680–640)։ Ասարխադդոնը Ռուսա P-ի հետ հաշտու– թյան պայմանագիրն ամրապնդելու (բա– ռացի՝ «երդումը պահպանելու») նպատա– կով՝ իր տիրապետության ներքո գտնվող Շուբրիա (Շուբարտու) երկրից նույնիսկ ձերբՈակալել և Ռուսա P-ին է վերադարձ– րել դժգոհ «ուրարտացի փախստական– ներին»։ Ու–ի հզորության մասին են վկա– յում Իոսլիտու (իյաղտիք), խատտե և Մուշ– քինի երկրների դեմ Ռուսա P-ի ձեռնար– կած արշավանքները, Թեյշեբաինի (տես Կարմիր բչար), Ռուսախինիլի (Ուրմիա լճից հս․, Հեր կամ Ւայ քաղաքի մոտակայ– քում) խոշոր բերդաքաղաքների հիմնա– դրումը, տնտեսության զարգացմանը նը– պաստող աշխատանքները։ Ու–ի հետ խա– ղաղ ու բարեկամ, կապերը շարունակել է Ասորեստանի Աշշուրբանապալ (Աարդա– նապալ) թագավորը (մ․ թ․ ա․ 668– մոտ 630)։ Այդ հարաբերությունների վկայու– թյուններն են՝ հատուկ դեսպանության միջոցով Ռուսա P-ի հղած շնորհավորան– քըն Աշշուրբանապալին (Ելամի դեմ մ․ թ․ ա․ 654-ին նրա շահած հաղթանակի առ– թիվ), ինչպես նաև վերջինիս հետ Ու–ի Սարդարի Գ թագավորի (մ․ թ․ ա․ 640– 620) փոխադարձ նամակագրությունները, որոնցում նրանք գոհունակություն են հայտնել խաղաղ–դաշնակցային կապերի համար, միմյանց մաղթել բարօրություն։ Մ․ թ․ ա․ VII դ․ վերջին քառորդին և մ․ թ․ ա․ VI դ․ սկզբին բավականաչափ հզորացել են Հայկ․ լեռնաշխարհի զինա– կից թագավորությունները՝ Ու․, Ասքա– նազյանը և Մանան։ Ըստ հույն պատմա– գիրներ Հերոդոտոսի և Ստրաբոնի բերած տեղեկությունների, Պրոտոթիեսի գահա– ժառանգ որդի Մադիեսը (հին հայկ․ աղ– բյուրներում՝ Պարույր Սկայորդու որդի Հռչե կամ Հրաչյա թագավորը), մ․ թ․ ա․ 625 կամ 624-ին ջախջախելով Ասորեստա– նի Նինվե քաղաքը պաշարած Մարաստա– նի Կվաքսարես թագավորին (մ․ թ․ ա․ 624–584), այնուհետև 28 տարի անընդ– մեջ գերիշխել է Մերձավոր Արևելքում։ Այդ ժամանակահատվածում Ու–ում գահա– կալել է էրիմենայի որդի Ռուսա Գ (մ․ թ․ ա․ մոտ 620–590-ական թթ․)» որն իր նախորդների նման փառաբանվել է «Մեծ արքա», «Հզոր արքա» տիտղոսներով, ծա– վալել է շինարար, գործունեություն։ Մ․ թ․ ա․ VI դ․ սկզբին Ու․ և նրան սերտորեն դաշնակցող ազգակից թագավորություն– ները դեռևս ունեցել են միջազգային այն– պիսի կշիռ ու հեղինակություն, որ Հին Հրեաստանի առաջնորդ Երեմիան մ․ թ․ ա․ 593-ին նրանց հորդորել է աշխարհակալ Րաբելոնի դեմ (Հին կտակարան, Մարգա– րեութիւն Երեմիայ, գլ․ ԾԱ, 27)։ Հետևա– բար արտաքին ուժերի, առավել ևս Մա– րաստանի կողմից հիշյալ ժամանակաշըր– ջանում Ու–ի նվաճման կամ այդ պետու– թյան կործանման մասին հապճեպ են– թադրությունները չունեն բավարար Փաս– տարկներ։ Ու․ պատմ․ բախտորոշ դեր է խաղացել Հայկ․ լեռնաշխարհի տարանջատ ցեղե– րին առաջին անգամ միասն․ պետության մեջ համախմբելու և նրանց աստիճանա– բար միաձուլելու գործում։ Այդ համախըմ– բումն ընթացել է գերիշխող Այրարատ «աշխարհի» արքայի և մյուս «աշխարհնե– րի» ժառանգ, տերերի (ցեղապետ–իշխան– ների կամ արքայիկների) միջև ինչպես կամավոր, այնպես էլ զենքի ուժով ռազ– մաքաղ․ սերտ դաշինք հաստատելու սկըզ– բունքով։ Դաշնակցության մեջ մտած ցե– ղային իշխանությունները պարտավորվել են՝ ընդունել Արարատյան արքայի գեր– իշխանությունն ու նրա գլխ․ աստված Խաչդիի պաշտամունքը, արքունիքին վճա– րել պայմանավորված հարկերն ու տուր– քերը, իրենց զորամասերով մասնակցել նրա ձեռնարկած ռազմ, գործողություն– ներին։ Փոխարենը արքունիքը երաշխա– վորել է դաշնակիցների ներքին իրավունք– ները, արտոնություններն ու կրոն, պաշ– տամունքները, նրանց պաշտպանել ար– տաքին հարձակումներից։ Դաշնադրու– թյունից խուսափող ցեղային իշխանու– թյունները դիտվել են թշնամիներ, որռնց դեմ կենտր․ (տերունի) իշխանությունը կազմակերպել է պատժիչ արշավանքներ, բռնագրավել նրանց հարստությունները, պատանդել իշխանազուններին, ներհակ «աշխարհներում» հիմնել բերդեր ու զո– րակայաններ, առավել ըմբոստ ցեղերին վերաբնակեցրել իրեն վստահելի հողե– րում ու բնակավայրերում (օրինակ, Ար– գիշտի Ա Ծոփաց «աշխարհից» 6600 մար– դու վերաբնակեցրել է էրեբունի բերդա– քաղաքում)։ Միասն․ պետության մեջ Հայկ․ լեռնաշխարհի ցեղերի համախըմբ– ման ընթացքը, հիմնականում, ավարտ– վել է Մենուայի գահակալման տարինե– րին։ Ըստ ցեղային իշխանությունների՝ պետությունը բաժանվել է վարչամիավո– րումների, որոնց կառավարիչները դար– ձել են արքունիքի գործակալներ (օրի– նակ, Սարգոն II-ի վկայությամբ՝ Մուսա– սիրի կառավարիչ Աբալիուկնուն վարել է Ռուսա Ա–ի բանակի «տուրտանի» կամ սպարապետի, իսկ նրա եղբայր Ուրձի– նեն՝ «երկրորդ տուրտանի» պաշտոնը)։ Տարածքային և քաղ․ միասնության հա– սած ցեղերին հոգևոր–կրոն․ առումով հա– մախմբելու նպատակով՝ արքունիքը հիմ– նել է համապետական դիցարան, սահմա– նել ցեղային այլազան աստվածություն– ների ու պաշտամունքների տեղերը, նը– րանց մատուցվելիք զոհաբերությունների տեսակն ու քանակը (այդ համայնադից հաշտից ցանկն օրինականացվել է Իշ– պուինիի և Մենուայի անուններով կերտ– ված մի ընդարձակ արձանագրությամբ, որը պահպանվել է Վան քաղաքի մոտա– կայքում՝ Ագռավու քար կամ <Մհերի դուռ» կոչվող Ժայռախորշում)։ Ինչպես արքան երկրում համարվել է իր դրոշի ներքո համախմբված ցեղային իշխանու– թյունների գերագույն տիրակալն ու հայրը, այնպես էլ Խալդին՝ համադիցարանում միավորված ցեղային աստվածություննե– րի գերագույն աստվածն ու հայրը։ Գե– րագույն աստծո գաղափարն իրականում մարմնավորել է Ու–ի արքան, որի բոլոր արարքները փառաբանվել ու նվիրագործ– վել են Խալդիի անունով։ Նա հռչակվել է դիցազարմ, որի սրբագործված անդրին զետեղվել է աստվածների անդրիների կողքին՝ Արդինի–Մուսասիրի համայնա– դից տաճարում։ Ու–ի արքայատունը սե– փական արձանագրություններում հոր– ջորջվում է P ի ա ի ն ի, իսկ նրա տոհմա– տիրույթը՝ Բիաինիլի, որը կրկնալե– զու արձանագրություններում աներկբա նույնացվում է աքքադ․ Ու․ (Այրարատ) «աշխարհին»։ Սարդուրի Ա արքայի կրած «Հոգևոր հովիվ» տիտղոսը հավաստում է, որ Բիաինի արքայատան մենաշնորհն է եղել նաև երկրի հոգևոր–կրոնապետի (բագնապետի կամ քրմապետի) պաշտո– նը։ Սարդուրի Ա–ին հաջորդած Իշպուի– նին, մ․ թ․ ա․ մոտ 810-ին արքունի գահը թողնելով Մենուային, այնուհետև իր մյուս որդի Սարդուրիի հետ վարել է հո– գևոր–կրոնապետ․ գործերը, որով փաստո– րեն սկզբնավորվել է Բիաինի տոհմի քրմապետ, ճյուղը։ [Հավանաբար վերջի– նիս շառավիղն էր ավանդաբար Վահագն աստծո և Հայկազուն «առաջին թագավոր– ների սերունդ» ճանաչվող Վահունի (Վահ– նունի, Վահևունի, վահագնունի) տոհմը, որը հնագույն ժամանակներից մինչև IV դ․ սկիզբը ժառանգաբար վարել է քրմապե– տության գործերը, ընդարձակ կալվածք– ներ ունեցել Հարք և Տարոն գավառնե– րում, սպասարկել իր աթոռանիստ Վի– շապավանի (պահլ․՝ Աժդահ–ի շատ, աղա– վաղմամբ՝ Աշտիշատ) «ամենադից մեհ– յանը»]։ Հզոր և կենտրոնացված Ու․ թագավո– րության շնորհիվ հասնելով տարածքա– յին և քաղ․ միասնության, Հայկ․ լեռնաշ– խարհի ցեղերը շաղկապվել են նաև տնտ․, հոգևոր–մշակութային, պատմ․ ճակատա– գրի, շահերի, համոզմունքների և այլ ընդհանրություններով․ Բիաինի արքա– յատան ներկայացուցիչները նրանց մեջ հետևողականորեն տարածել ու արմատա– վորել են տերունի Այրարատ «աշխարհի» նյութ, և հոգևոր մշակույթի տարրերը, սովորույթներն ու իրավ, կանոնները, վարչաքաղ․ ու կրոնաբարոյական սկըզ– բունքները։ Պատմաբանասիրության մեջ տակավին թեական է Ու–ի ցեղերի միջ– խոսակց․ (ընդհանրական) լեզվի հարցը։ Դեռևս XIX դ․ եվրոպացի ուսումնասիրող– ների գրչով տարածում է ստացել այն են– թադրությունը, թե ու–ի մեջ համախմբված Հայկ․ լեռնաշխարհի արմատական ցեղե– րի ընդհանրական լեզուն եղել է իբր սե– պաձև արձանագրությունների խուռիերեն լեզվաբարբառը, որը և նրանք հռչակե– ցին «ուրարտերեն»։ Ըստ մի շարք լավա– տեղյակ գիտնականների (Մ․ Վ․ Նիկոլս– կի, Ի․ ի․ Մեշչանինով, Գ․ Ա․ Մելիքիշվի– լի, Ի․ Մ․ Դյակոնով և ուրիշներ), Ու–ի սեպաձև արձանագրությունների լեզուն հատկանշվում է աղքատիկ բառապաշա– րով, քերական, միևնույն կառուցվածքով, պարզունակությամբ, միօրինակությամբ ու կաղապարայնությամբ, որն արքունի պալատում ավելի քան 230 տարի գործած– վելով, չի ապրել որևէ զարգացում և չի ենթարկվել նոր փոփոխությունների։ Նշա– նակում է՝ այն եղել է փոխառյալ օտար