Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 13.djvu/453

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


կար»), Կ․ Փանոսյանի («Մանզումեի էֆք– յար»), Մ․ Մամուրյանի («Արևելյան մա– մուլ»), Մ, Փորթուգալյանի («Ասիա») պար– բերականները։ Առաջադիմական մամուլը սոցիալ՜անա, բարեփոխումներ հետամը– աող հարցադրումներից հասավ ազատա– գըր․ պայքարի գաղափարներին և Հայկ․ հարցի միջազգայնացման պայմաններում նշանակալիորեն նպաստեց հայ քաղ․ կու– սակցությունների ձևավորմանը։ 1878-ին, Բեռլինի կոնգրեսից հետո, համիդյան վարչակարգը բացահայտ հար– ձակման անցավ արևմտահայերի ազգ․ ու հասարակական իրավունքների դեմ։ Վայ– րագ գրաքննության պայմաններում ար– գելվեցին քննադատական ելույթները, մամուլից դուրս նետվեցին բռնակալու– թյանն անհաճո նյութերը։ Չնայած բա– ցառիկ անբարենպաստ պայմաններին, 1880–1908-ին առաջադիմ․ մամուլն իր զարգացումը գտավ «Արևեւք»-ի, «Մա– սիս»-ի, «Հայրենիք»-ի և «Արևեւյան մա– մուլի» էջերում։ Բռնակալության օրոք արգելված քաղ․ ու երգիծական հրապա– րակախոսությունը փոխարինվեց բանա– սիրական–գրականագիտ․, բարոյագիտ․, ազգագրական բնույթի նյութերով։ Մա– մուլում հրատարակված գրական ստեղ– ծագործությունների նկատմամբ գրաքըն– նությունը պակաս ավերիչ էր, քան գրքե– րում տեղ գտածների, ուստի ռեալիստ, գրականության զարգացման ասպարե– զում առաջատար դարձան պարբերական– ները։ Համիդյան վարչակարգի տապալումից հետո Կ․ Պոլսում և Զմյուռնիայում հրա– տարակվեցին հասարակական–քաղ․, գրա– կան, մշակութային, մարզական և այլ բնույթի բազմաթիվ նոր պարբերական– ներ՝ «ժամանակ», «Առավոտ», «Դաշինք», «Աշխատանք», «Մեր տարեցույցը», «Հայ գրականություն», «Մեհյան», «Նավասարդ» ևն։ 1904–14-ին պարբերականներ են հրատարակվել նաև Վանում («Կոչնակ», «Կոտոշ», «Վան Տոսպ»), Կաբինում («Հա– ռաջ», «Ալիք», «Երկիր»), Տրապիզոնում («Գեղջուկ», «Մոծակ», «Պոնտոս»), Սե– բաստիայում («Անդրանիկ», «Հողդար», «Նշտրակ»), Կեսարիայում («Շեփոր», «Բողբոջ», «Նոր սերունդ»), Խարբերդում («Եփրատ», «Պատանի»), Պարտիզակում («Պարտիզակ», «Փարոս»), Ամասիայում («Ամասիա») և այ լուր։ Այդ պարբերական– ները հիմնականում եղել են խմորատիպ և ունեցել կարճ տևականություն։ 1909– 1914-ին արևմտահայ մամուլի ավանդա– կան կենտրոններում (Կ․ Պոլիս, Զմյուռ– նիա) հրատարակվող թերթերի և հանդես– ների էջերում մեծ տեղ է հատկացվել երիտթուրքերի հայահալած ու ջարդարա– րական քաղաքականությանը։ Այս շըր– ջանում արևմտահայ մամուլը անդրա– դարձել է նաև արևելահայ հատվածի և գաղթավայրերի հայության հետ արևմտա– հայերի ազգային–հոգևոր կապերի ընդ– լայնման հարցերին։ Զարգացում է ապրել երգիծական մամուլը։ 1915-ին երիտթուրք․ կառավարության սանձազերծած Մեծ եղեռնը վերջ տվեց ավելի քան ութ տասնամյակ գոյատևած արևմտահայ մամուլին։ Արևելահայ մամուլ Արևելահայ առաջին պարբերականը՝ «Արևելյան ծանուցմունք» շաբաթաթերթը, լույս է տեսել 1816-ին, Աստրախանում՝ իբրև տեղի «Восточшя извеепя» թերթի հայերեն տարբերակ, որտեղ տպագրվել են տեղեկություններ հարևան երկրների հետ Աստրախանի առևտր․ հարաբերու– թյունների, Ռուսաստանում և եվրոպ․ եր– կըրներում տեղի ունեցող իրադարձու– թյունների վերաբերյալ։ Հաջորդ պարբե– րականը «Կովկաս» (1846–47, Թիֆլիս) քաղ․, բանասիրական շաբաթաթերթն է՝ Կովկասի փոխարքայության օրգան «Кав– каз» լրագրի հայերեն տարբերակը։ 1850–51-ին Թիֆլիսում լույս է տեսել Գ․ Պատկանյանի «Արարատ» քաղ․, առևտր․ և բանասիրական, Կովկասում աշխարհաբար առաջին պատկերազարդ շաբաթաթերթը։ Այստեղ տպագրվել են Ռ․ Պատկանյանի և Մ․ Նալբանդյանի բա– նաստեղծությունները։ Արևելահայ մամուլի զարգացման հե– տագա փուլն առնչվում է XIX դ․ 50-ական թթ․ լուսավոր, շարժմանը՝ կապված [и․ Աբովյանի և Ս․ Նազարյանի գործու– նեության հետ։ Այս տարիների մամուլը լայնորեն անդրադարձել է հայ նոր գրա– կանության, կրթական գործի զարգացման հարցերին։ Դրանք հատկապես մեծ տեղ են գրավել Ս․ Նազարյանի «Հյուսիսա– վւայլ» (1858–62, 1864, Մոսկվա) ամսա– գրում, որի ակտիվ աշխատակիցն ու ոգե– շնչողը 1858–59-ին Նալբանդյանն էր։ «Հյուսիսափայլ»-ը հետևողականորեն պայքարել է հանուն ագգ․ ինքնաճանաչ– ման ու համախմբման, աշխարհաբարի քաղաքացիության իրավունքների հիմ– նավորման։ Մեծ է հանդեսի դերը թարգմա– նական գրականության ավանդույթների հաստատման, գրաքննադատական դե– մոկրատ․ դպրոցի ստեղծման, մանկա– վարժ․ մտքի մշակման ասպարեզներում։ 1860-ական թթ․ լուսավոր, շարժմանը խոչընդոտել ու դիմադրել են կղերա– ֆեոդ․ հոսանքի օրգանները՝ Մ․ և Զ․ Մսեր– յանների «ճռաքաղ» (1858–62, Մոսկվա), Գ․ Այվազովսկու «Մասյաց աղավնի» (1855–58, Փարիզ, 1860–65, Թեոդոսիա) հանդեսները, Մ․ Մանդինյանի «Մեղու Հայաստանի» (1858–86, Թիֆլիս) շա– բաթաթերթը։ Մ․ Աղաբեկյանի «Կռունկ հայոց աշխարհին» (1860–63, Թիֆլիս) գրական, բանասիրական, վիճակագր․, բարոյախոսական ամսագիրը որդեգրելով «Հյուսիսափայլ»-ի գաղափարները, նը– պաստել է աշխարհաբարի մշակմանն ու կատարելագործմանը, հայ նոր գրակա– նության զարգացմանը։ Մանկավարժ, տե– սական ու մեթոդ, գիտելիքների պրոպա– գանդման առումով հիշարժան է Խ․ Ստե– փանեի «Հայկական աշխարհ» (1864– 1871, 1874–79, Թիֆլիս, Շուշի, Գանձակ, Բաքու, Երևան) ամսագիրը։ Ազատագր․ և դեմոկրատ, շարժումնե– րի դեմ ցարիզմի դաժան հալածանքների պայմաններում 1860-ական թթ․ փակվել են առաջադիմական պարբերականները, դժվարացել նորերի հրատարակումը։ Այս շրջանում շարունակվել են միայն «ՄեղՈւ Հայաստանի»-ն և «Հայկական աշ– խարհ»-^, որոնք հիմնականում շոշափել են լուսավոր․, դպրոց․, ծխական հարցեր։ 1870-ական թթ․ Անդրկովկասում նոր լիցք է ստանում հայ հասարակական կյան– քը։ Եվրոպ․ երկրներում կրթություն ստա– ցած մի խումբ մտավորականներ (Գ․ Արծ– րունի, Ա․ Հովհաննիսյան, Մ․ Սպանդար– յան, Ա․ Արասխանյան) վերադառնում են հայրենիք և նվիրվում ազգ․, մշակութային կյանքին։ Այս տարիներին է սկսել հրա– տարակվել Գ․ Արծրունու «Մշակ» (1872– 1921, Թիֆլիս) գրական–քաղ․ լրագիրը, որն աչքի է ընկել հասարակական նպա– տակասլաց դիրքորոշմամբ։ «Մշակ»-ի էջերում վեր են հանվել նաև Անդրկովկա– սի արդյունաբերության զարգացման խըն– դիրներ, լուսաբանվել ազգ․ կյանքի բազ– մապիսի պրոբլեմներ, աշխարհաբարի կատարելագործման, գրականության առաջընթացի և այլ հարցեր։ Ռուս–թուրք․ պատերազմի օրերին թերթն անդրադար– ձել է ռազմաճակատի իրադարձություննե– րին, հայերի ազատագրության հարցը կապել Ռուսաստանի հետ, մերկացրել սուլթանական Թուրքիայի բարբարոսա– կան քաղաքականությունը հայերի նկատ– մամբ։ Հայ նոր և թարգմանական գրակա– նության զարգացման ասպարեզում մեծ դեր են կատարել Ա․ Հովհաննիսյանի գրական–հասարակական «Փորձ» (1876– 1881, Թիֆլիս) հանդեսը և գրական–քաղ․ «Արձագանք» (1882–98, Թիֆլիս) շաբա– թաթերթը, որոնք լուսաբանել են XIX դ․ վերջին քառորդի Արլ․ և Արմ․ Հայաստա– նի հասարակական կյանքը, դատապար– տել թուրք, բռնապետությունը։ XIX դ․ վերջի ուշագրավ պարբերական– ներից է Ս․ Ապանդարյանի ա զգայի ն– պահպանողական «Նոր դար» (1883– 1916, Թիֆլիս) գրական, քաղ․ օրաթերթը, որը պահանջում էր անխաթար պահել մայրենի լեզուն, ազգ․ սրբություններն ու ավանդույթները։ Թերթը հանգամանո– րեն քննարկել է Անդրկովկասի տնտ․ զարգացման ուղիները, անդրադարձել գյուղացիության և նավթաշխարհի բան– վորության վիճակին։ Ունեցել է հարուստ գրական–բ անաս իրական բաժին։ 1883– 1918-ին Թիֆլիսում հրատարակվել է Տ․ Նազարյանի «Աղբյուր» մանկ, առաջին պատկերազարդ ամսագիրը։ Ա․ Արաս– խանյանի լիբերալ–ռեֆորմիստական «Մուրճ» (1889–1907, Թիֆլիս) հասարա– կական, քաղ․ և գրական ամսագիրը հայ ընթերցողին հաղորդակից է դարձրել եվ– րոպ․ քաղաքակրթությանը և ռուս, մշա– կույթին, անդրադարձել արևմտահայու– թյան աղետալի վիճակին։ Այս շրջանում են հրատարակվել նաև «Փարոս Հայաս– տանի» (1879–81, Մոսկվա), «Արաքս» (1887–98, Ս․ Պետերբուրգ), «Թատրոն» (1893–1905, Թիֆլիս), «Ազգագրական հանդես» (1895–1916, Շուշի, Թիֆլիս), «Լումա» (1896–1912, Թիֆլիս) և գրական, պատմա–բանասիրական, քաղ․ այլ հան– դեսներ։ 1880–84-ին լույս է տեսել Վ․ Պա– պաջանյանի «Պսակ» գրական, պատմ․ և մանկավարժ, լրագիրը՝ առաջին պարբե– րականը Երևանում, 1868–1919-ին՝ էջ– միածնի Մայր Աթոռի պաշտ․ օրգան «Արարատ» ամսագիրը, որը նշանակալի ներդրում ունի Արլ․ Հայաստանում հայա–