Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 4.djvu/626

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


Ֆ. Լիստ 1861) գրված խոշոր ծրագրային երկերը՝ «Ֆաուսժւ–սիմֆոնիա» (1854–57), Սիմ– ֆոնիա առ Դանթեի «Աստվածային կատա– կերգության» (1855–56), 12 սիմֆ. պոեմ (այդ թվում՝ «Տասսո: Բողոք և հաղթա– նակ» ըստ Դյոթեի, 1849–54), «Մազեպա» (ըստ Հյուգոյի, 1851), «Երկու դրվագ Լե– նաուի «Ֆաուստից» («Դիշերային երթ» և «Մեֆիստո–վալս», մոտ 1860) ևն: Երաժըշ– տական նոր ժանր էր նրա ստեղծած մեկ մասից ծրագրային սիմֆոնիկ պոեմը: Երաժշտության միջոցով Լ. վերամարմնա– վորել է համաշխարհային արվեստի «հա– վերժական կերպարները» (Ֆաուստ, Պրո– մեթևս, Օրփեոս, Համլետ): Վայմարում հանդես է եկել որպես դիրիժոր, պրոպա– գանդել իր ժամանակի կոմպոզիտորների ստեղծագործությունները, գրել հոդված– ներ (Բեռլիոզի, Շումանի, Վագների, գիրք՝ Շոպենի մասին), մշակել օպերային թատ– րոնի ռեֆորմի ծրագիր: 1861-ին Լ. հեռա– ցել է Վայմարից, ապրել Հռոմում, Բու– դապեշտում: Հիսաթափվելով իրականու– թյունից՝ 1865-ին ձեռնադրվել է աբբա: Մասնակցել է Բուդապեշտի երաժշտական ակադեմիայի հիմնադրմանը (1875), եղել նրա առաջին պրեզիդենտը: Լ–ի գործու– նեությունը մեծ նշանակություն ունեցավ համաշխարհային երաժշտական արվեստի զարգացման համար, նպաստելով ազգա– յին (առաջին հերթին՝ հունգարական) կոմպոզիտորական բազմաթիվ դպրոցնե– րի ստեղծմանը: Գրկ. TpHiOHOB Ո. A., Փ. JiHCT, CIIB, 1887; 3 h ji o t h A, H., Moh bochomh- HaHHH օ Փ. JlHCTe, CIIB, 1911; K h c e ji e b B. A., Oparnj; JIhct h ero oTHomeHHe k pyccKo- My iicKyccTBy, M., 1929; MnabniTefiH H.H., Փ. JIhct, t. 1–2, 2 H3fl., M., 1971 (6h6ji.); Ca6ojibHH B., IIocjieflHHe roflhi Փ, JlnCTa* nep. c Bern:., ByaaneniT, 1959; Searle H., The music of Liszt, L., 1954, 3 ed, N.Y., 1966.

ԼԻՍՏԵՐ (Lister) ժոզեֆ (5.4.1827, Ապ– տոն, էսսեքս –10.2.1912, Ուոլմեր, Քենտ), անգլիացի վիրաբույժ: 1852-ին ավարտել է Լոնդոնի համալսարանը: Վիրաբուժա– կան անտիսեպտիկայի մեթոդի հիմնա– դիրն է: Հաստատել է ետվիրահատական շրջանում վերքային ինֆեկցիայի թափանց– ման ուղիները և մշակել պայքարի միջո– ցառումների տեսական հիմքը: Լ–ի աշխա– տանքները նվիրված են անատոմիային, հյուսվածաբանությանը և մանրէաբանու– թյանը: Նա առաջինն է նկարագրել աչքի ծիածանաթաղանթի մկանները, հայտնա– բերել կաթնաթթվային խմորման մանրէ– ները:

ԼԻՍՏՎԵնԻՏ, հիդրոթերմալ–մեսասոմա– տիկ ծագման կարբոնատ–քվարցային և հաճախ ոսկեբեր ապար պիրիտի համար– յա մշտական առկայությամբ: Տերմինն առաջարկել է Ռոզեն (1842) Ուրալի քվարց, տալկ, կարբոնատ, պիրիտ և հեմատիտ պարունակող ապարների համար: Հե– տագայում Լ. էին անվանում մագնեզիու– մային թերթաքարերի, հիդրոթերմալ ծագ– ման ոսկեբեր ապարները: ՍՍՀՄ–ում հայտնի է Միջին Ասիայում և Կովկասում: ՀՍՍՀ–ում լայնորեն տարածված է Սևանի ավազանի օֆիոլիտային գոտու ապարնե– րում և Արարատի շրջանում:

ԼԻՎԱԴԻՏԻՍ (AeiPa6iC^5 Tdaog) Sui- սոս (ծն. 1922), հույն գրող: Կրթությամբ իրավաբան: Տպագրվել է 1945-ից՝ «էլեֆ– աերա Դրամատա» («Ազատ գրականու– թյուն») հանդեսում: 1948–52-ին եղել է միապետական–ֆաշիստական Հունաստա– նի համակենտրոնացման ճամբարներում: Հունաստանի ազգային և քաղաքացիա– կան ողբերգություններն են պատկերված նրա «Սրտիս նշան մի բռնիր» բանաստեղ– ծությունում: Հուն, գրականության մեջ Լ. առաջինն է, որ օգտագործել է սիմվոլիկ այլաբանական կերպարներ («Քամին աշ– խարհի խաչմերուկներում», 1953, առաջին մրցանակ): Հիշատակելի են նրա «Առա– ջին սիմֆոնիան» (1957), «Ձիու աչքերով կանայք» (1958), «Ոդիսևսի քսանհինգե– րորդ ռապսոդիան» (1963) գրքերը և «ճո– ճանակ» պատմվածքների ժողովածուն: 1960-ին լույս է տեսել Լ–ի «Կանտատ երեք միլիարդ ձայնի համար» (հայերեն հրտ. 1971) պոեմը, որը ետպատերազմյան հուն, գրականության նշանակալից գործերից է:

ԼԻՎԱՆՈՎ Բորիս Նիկոլաևիչ [25.4(3.5), 1904, Մոսկվա –22.9.1972, Մոսկվա], ռուս սովետական դերասան և ռեժիսոր: ՄՄՀՄ ժող. արտիստ (1948): 1924-ից աշխատել է ՄԴԱԹ–ում: Լավագույն դերերն են՝ Դմիտ– րի Կարամազով («Կարամազով եղբայր– ներ», ըստ Դոստոևսկու), Նոզդրյով («Մե– ռած հոգիներ», ըստ Դոգոլի), Եգոր Բու– լըչով (Դորկու «Եգոր Բուլըչովը և ուրիշ– ները»): Բեմադրել է Դորկու «Եգոր Բու– լըչովը և ուրիշները» (1964) և Չեխովի «ճայը» (1969): 1924-ից նկարահանվել է կինոյում:Դերերից են՝ Դուբրովսկի («Դուբ– րովսկի»), Պոժարսկի (« Մինին ևՊոժարս– կի»), Պոտյոմկին («Ծովակալ Ուշակով»): Արժանացել է ՍՍՀՄ պետ. մրցանակների (1941, 1942, 1947, 1949, 1950, 1970):

ԼԻՎԵՆՅԱՆ ՒՈձ, մսաճարպատու խոզե– րի ցեղ: Ստացվել է ՌՍՖՍՀ Օռլովի մարզի Լիվենի շրջանի տնտեսություններում՝ ճարպատու վաղահաս տեղական խոզերի և մսատու ցեղերի (խոշոր ու միջին սպի– տակ, բերկշիռ ևն) տրամախաչումից: Հաս– տատվել է 1949-ին: Խոզերը խոշոր են, ունեն ամուր համակազմ, երկար ու լայն իրան: Դույնը՝ սպիտակ կամ սև խայտա– ճամուկ: Վարազների կենդանի քաշը 300–350 կգ է, մերուններինը՝ 200–250: Պտղատվությունը՝ 10–11 խոճկոր: Կաթ– նատվությունը՝ 60–80 կգ: Լ. խ. բուծվում է Օռլովի, Բրյանսկի, Լիպեցկի, Վորոնեժի մարզերում:

ԼԻՎԷՐ, ուգրո–ֆիննական ծագումով ցեղ (ռուս, աղբյուրներում՝ «լիբ»), որը հնա– դարում բնակվել է ժամանակակից Լատ– վիայի տերիտորիայի հյուսիսային և արև– մըտյան մասերում: IX–XII դդ. զբաղեց– նում էին Ռիգայի ծոցին հարող տերիտո– րիան: Ներկայումս փոքրաթիվ ազգա– գրական խումբ, ապրում են Լատվիական ՍՍՀ–ում (հիմնականում Բալթիկ ծովի աՓին): Հավատացյալները բողոքական են (լյութերական): Լիվերենից օգտվում է ավագ և միջին սերունդը:

ԼԻՎԷՐԵՆ, լիվերի լեզուն: Պատկանում է ուգրո–ֆիննական լեզվաընտանիքի մերձ– բալթյան–ֆիննական խմբին: Խոսվում է հիմնականում Լատվիական ՍՍՀ–ում: Խո– սողների թիվը՝ 300–400՚( 1960-ական թթ.):

ԼԻՎԵՐՊՈՒԼ (Liverpool), քաղաք Մեծ Բրի– աանիայում, Լանկաշիր կոմսությունում, Մերսի գետի աջ ափին: 606,8 հզ. բն. (1971): Արվարձանների հետ կազմում է Մերսիսայդ կոնուրբացիան: Տրանսպոր– տային հանգույց է, բեռնաշրջանառու– թյամբ երկրի 2-րդ նավահանգիստը Լոն– դոնից հետո: Մանչեստրի ջրանցքով կապ– վում է Մանչեստրին: Լ–ում են ֆոնդային և ապրանքային բորսաները: Ունի հա– մալսարան (1903-ից): Առաջին անգամ Լ. հիշատակվում է 1191-ից, որպես քաղաք՝ 1207-ից:

ԼԻՎԻՆԳՍՏՈՆ (Livingstone) Դավիթ (19.3. 1813 –1.5.1873, թաղված է Լոնդոնում), անգլիացի ճանապարհորդ, Աֆրիկայի հե– տազոտող, միսիոներ, բժիշկ: 1840-ից ճանապարհորդել է Հարավային և Կենտրո– նական Աֆրիկայում: Ուսումնասիրել է Կալահարին, Զամբեզի գետի ավազանը, Նյասա լիճը, Տանգանիկա լճի շրջանը: Դ. ԼիվինգԱտոն Հայտնագործել է Վիկտորիա շրվեժը (1855), Նգամի, Շիրվա (1859), Բանգվեու– լու լճերը, Լուալաբա գետը: 1857-ին հրա– տարակվել է «Միսիոների ճանապարհոր– դություններն ու ուսումնասիրությունները Հարավային Աֆրիկայում», 1865-ին՝ «Զամ– բեգիով և նրա վտակներով կատարված ճանապարհորդության պատմություն», 1874-ին՝ «Դավիթ Լիվինգստոնի վերջին գրառումները Կենտրոնական Աֆրիկա– յում» աշխատությունները: Լ–ի անունով են կոչվում քաղաք, լեռներ, ջրվեժներ (Աֆ– րիկայում): Շոտլանդիայում, Դլազգո քա– ղաքի մոտ, կա Լ–ի թանգարան:

ԼԻՎԻՈՍ Անդրոնիկոս (Lucius Livius Andronicus, մոտ 284 մ. թ. ա. – մոտ 204 մ. թ. ա.), հռոմեացի բանաստեղծ: Ծա– գումով հույն: Լ–ի պիեսները հուն, կա– տակերգության ու ողբերգության ազատ թարգմանություններ են: Նրա «Հռոմեա– կան խաղերում» (մ. թ. ա. 240) պիեսի ա– ռաջին բեմադրությունը և «Ոդիսևսի» թարգ– մանությունը ընդունված է համարել հռոմ. գեղարվեստական գրականության սկիզբը:

ԼԻՎԻՈՍ Տիտոս (Titus Livius) (մ. թ. ա. 59– մ. թ. 17), հռոմեացի պատմիչ: Ապ– րել է Հռոմում, վայելել Օգոստոս կայսեր