Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 4.djvu/7

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


սննդի, թեթև և ռետինի արդյունաբերություն, մեքենաշինություն, նավաշինություն: Ունի համալսարան (XVI դ.) և այլ բուհեր: Այսաեղ է Շոտլանդական գիտահետազոտական ընկերությունը և աստղադիտարանը: Քաղաքի հին մասում պահպանվել են քարե աշտարականման տները, Հոլիրուդ պալատը (1671–79), Սենտ-Ջայլս տաճարը (1385–1460), պառլամենտը (1632–40): Նոր քաղաքն ունի կանոնավոր հատակագիծ (1767–68) և կառուցապատվել է կլասիցիզմի ոճով: XVIII–XIX դդ. շինություններից են համալսարանը (սկսել է 1789-ին Ռ. Ադամը, ավարտվել է 1815–34-ին), Շոտլանդական թագավորական ակադեմիան (1823), Շոտլանդիայի ազգային պատկերասրահը (1850–59), Սենտ–Մերի նեոգոթական տաճարը (1874-79):

ԷԴԻՆԳՏՈՆ (Eddington) Արթուր Սթենլի (1882–1944), անգլիացի աստղագետ և ֆիզիկոս, Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ (1914-ից): է–ի աշխատանքները վերաբերում են աստղերի շարժումների, ներքին կառուցվածքի, հարաբերականության տեսության, ռելյատիվիստական տիեզերաբանության հարցերին: Առաջինն է ճառագայթային հավասարակշռության տեսությունը կիրառել աստղերի ընդերքի նկատմամբ, մշակել հավասարակշռված գազային ճառագայթող աստղերի տեսությունը: Եղել է ԱՄՆ–ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի և արտասահմանյան այլ ակադեմիաների ու գիտական ընկերությունների անդամ:

ԷԴԻՍՈՆ (Edison) Թոմաս Ալվա (1847– 1931), ամերիկացի էլեկտրատեխնիկ, գյուտարար–ձեռնարկատեր: Հայտնագործել է ձայնագիրը (1877), կատարելագործել շիկացման էլեկտրական լամպը (1879), Բելի հեռախոսը: 1882-ին կառուցել է աշ Թոմաս էդիսոն խարհում առաջին հասարակական օգտագործման ջերմաէլեկտրակայանը, մշակել սխեմայի տեխ. մի շարք տարրեր (կոմուտացիոն և չափիչ ապարատներ, հզոր գե– ներատորներ են): Գյուտեր ունի նաև կինոտեխնիկայի, քիմիայի, ռազմ, տեխնիկայի և այլ բնագավառներում: 1883-ին հայտնաբերել է ջերմաիոնային էմիսիայի երևույթը («էդիսոնի էֆեկտ»): Գրկ. EejibKHHfl JI. R., ToMac 3,z*hcoh, M., 1964.

ԷԴԻՐՆԵ (Edirne), տես Աււրիանուպուիս:

ԷԴՄՈՆՏՈՆ (Edmonton), քաղաք Կանադայի հարավարևմոաւքում, Հյուսիսային Սասկաչևան գետի ափին: Ալբերտա նահանգի վարչական կենտրոնն է: 450 հզ. բն. (1970):

ԷԴՐԻԱՆ (Adrian) էդգար Դուգլաս (ծն# 1889), անգլիացի ֆիզիոլոգ, Լոնդոնյան թագավորական ընկերության անդամ (1923-ից) և պրեզիդենտ (1950-ից): Աշխա– տանքները նվիրված են նյարդային համակարգի էլեկտրաֆիզիոլոգիական ուսումնասիրությանը: է–ի անվան հետ է կապված նյարդային թելիկի վերաբերյալ կիրառվող «Ամեն ինչ կամ ոչինչ» օրենքը: Բացահայտել է նյարդային իմպուլսի հաղորդման արագության, ռիթմի, տարածման բնույթի օրինաչափությունները: Արժանացել է նոբելյան մրցանակի (1932): ԷԴՈՒԱՐԴԻ ԼԻՃ, տես Իդի Ամին դադա: էԶ ԶԱԿԱԶԻԿ, Զ ա կ ա զ ի կ, քաղաք Եգիպտոսի Արաբական Հանրապետությունում, Նեղոսի դելտայի արևելյան մասում: Շարքիա նահանգապետության վարչական և առևտրական կենտրոնն է: 151 հզ. բն. (1966): է–Զ–ի շրջանում են Բուբաստ տաճարի ավերակները: ԷԶԻՆԵ, է յ ն ե, գյուղաքաղաք Թուրքիայում, Չանաքկալե վիլայեթում, Դարդանելից 32 կմ հարավ: Քաղաքը շրջապատ ված է գեղեցիկ այգիներով և պարտեզնԵրով: XX դ. սկզբին ուներ 688 տուն, որից 60 ընտանիք հայ (մի մասը թրքախոս), 28-ը՝ հայ բոշաներ, մնացածը՝ թուրք: Զբաղվում էին արհեստներով, առևտրով և այգեգործությամբ: Հայերը է–ում բնակություն են հաստատել XVIII դ. սկզբներին, ունեին եկեղեցի (Ս. Գևորգ) և երկսեռ վարժարան (Արամյան)՝ 70–80 աշակերտով: Մ. Դարբինյան ԷԹԱՆ, CH3–CH3, հագեցած ածխաջրածին: Անգույն, անհոտ գազ է, հալ. ջերմաստիճանը՝ – 183,27°C, եռմանը՝ –88,63°C, խտությունը՝ 561 կգ/մ3 (–100°Շ–ում): Քիչ է լուծվում ջրում, համեմատաբար՝ լավ սպիրտում: է. այրվում է թույլ լուսավորող բոցով: 575–650°C-ում քայքայվում է՝ առաջացնելով էթիլեն և ջրածին, ավելի բարձր ջերմաստիճաններում՝ ացետիլեն, արոմատիկ ածխաջրածիններ, մուր են: Ստացվում է նավթի և բնական գազի ջերմային մշակմամբ: Է. հումք է սպիրտների, եթերների, սինթետիկ կաուչուկի և խեժերի ստացման համար: Ունի թույլ արտահայտված թմրեցնող հատկություն:

ԷԹԱՆՈԼ, տես էթիլալկոհոլ

ԷԹԵՌՆԻՏ (<լատ. aeternus – մշտական), տանիքի ասբեստացեմենտային մամլած սալիկների հնացած անվանումը:

ԷԹԻԼԱԼԿՈՀՈԼ, էթիլսպիրտ, էթանոլ գինու սպիրտ, C2H5OH, միատոմ սահմանային սպիրտ: Անգույն, դյուրաշարժ, յուրահատուկ հոտով և այրող համով հեղուկ է, հալ. ջերմաստիճանը՝ – 114,15°C, եռմանը՝ 78,39°C, խտությունը՝ 793,5 կգ/մ3 (15°Շ–ում): է–ի գոլորշիները օդի հետ պայթուցիկ խառնուրդ են առաջացնում (3,28–18,95 ծա– վալային %), գոլորշիների թույլատրելի քանակը օդում՝ 100 մգ/մ3: է. ցանկա– ցած հարաբերությամբ լուծվում է ջրում և օրգ. լուծիչներում, այրվում է անգույն բոցով: է. առաջացնում է ազեոտրոպ խառնուրդներ ջրի (95,57% , եռման ջեր– մաստիճանը՝ 78,15°C), բենզոլի (32,4% , 68,25°C) հետ, եռակի ազեոտրոպ՝ ջրի և բենզոլի հետ (սպիրտ՝ 18,5% , ջուր՝ 7,4% , բենզոլ՝ 74% , եռ. ջերմաստիճանը՝ 64,85°C): Եռակի ազեոտրոպ թորումը օգտագործվում է արդյունաբերության մեջ 100%-անոց է. (բացարձակ սպիրտ) ստանալու համար: Սովորաբար բացարձակ սպիրտ ստանալու համար 95,57% –անոց է. մշակում են մետաղական մագնեզիումով, պղնձի սուլֆատով, կալցիումի օքսիդով և ջուր կլանող այլ միացություններով: է. կալցիումի և մագնեզիումի քլորիդների հետ բյուրեղանում է՝ առաջացնելով CaCl2-4C2H5OH, MgCl2-6C2H5OH: Ալկալիական մետաղների հետ փոխազդելիս առաջացնում է էթիլատներ. 2C2H5OH+ 2Na–>2C2H50Na+H2, թթուների հետ՝ էսթերներ: Մինչև 140°C տաքացնելիս աՏ04-ի ներկայությամբ առաջացնում է էթիլեթեր: Ակտիվացած Ճ1203-ի ազդեցությամբ դեհիդրատացվում է (ջրազրկվում) էթիլենի. C2HsOH–>H20-)- CH2= = CH2: է–ի մասնակի օքսիդացումից ստացվում է քացախալդեհիդ, լրիվ օքսիդացումից՝ քացախաթթու: Արդյունաբերության մեջ է. ստացվում է շաքար և օսլա պարունակող սննդամթերքների (խաղող, կարտոֆիլ, գարի, վարսակ, կորեկ, շաքարի արտադրության թափթփուկներ, ցորեն են) խմորմամբ: Սինթետիկ է. արտադրվում է էթիլենի ծծմբաթթվային հիդրատացումից. H20 .C2H5HS04 t^ C2H4+H2S04 ՀtQTT /-V c,H.P,SO, 2ա° ^ C2H 5OH + H2S04 ^ 2C2H5OH + H2S04 կամ ջրի և էթիլենի գոլորշիների հոսքն անցկացնելով կատալիզատորի (մետաղների ֆոսֆատների են) վրայով 230– 290°0-ում, 60–100 մթն․ ճնշման տակ: Ներկայումս իրականացված է էթիլենի ուղղակի հիդրատացումը կատալիզատորի առկայությամբ, 280–300°-ում 70– 80 մթն ճնշման տակ: է. կիրառվում է որպես լուծիչ արտադրության տարբեր բնագավառներում (ներկերի, պայթուցիկ նյութերի, դեղագործության են), ելանյութ՝ սինթետիկ կաուչուկի, քացախալդեհիդի, էթիլեթերի և օրգ. այլ նյութերի ստացման, ինչպես նաև վառելանյութ՝ հրթիռային շարժիչների համար: Արտադրվող է–ի մեծ մասը օգտագործվում է սպիրտային խմիչքներ պատրաստելու համար: է. թմրեցնող է, օրգանիզմի վրա ազդում է գրգռիչ ձևով: Հաճախակի օգտագործումը կարող է առաջացնել նյարդային, ստամոքս՜աղիքային, սիրտանոթային համակարգերի, լյարդի և այլ օրգանների ծանր հիվանդություններ: Գրկ* HecMeHHOB A. H.,HecMe 51- hob H. A., Hanajia opraHiraecKOH xhmhh, 2 nepepad., t. 1, M., 1974.

ԷԹԻԼԱՏԵՏԱՏ, քացախաթթվի էթիլէսթեր, CH3COOC2H5, անգույն, դուրեկան հոտով հեղուկ է, հալ. ջերմաստիճանը–82,4°C, եռմանը՝ 77,1°C, խտությունը՝ 900 կգ/մ3: է. լավ լուծվում է օրգ. լուծիչներում, ջրում՝ վատ: Ստացվում է քա– ցախալդեհիդից՝ ալյումինի ալկոհոլատի կատալիտիկ քանակների առկայությամբ. 2CH3CHO->CH3COOC2H5 և քացախա-