Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/582

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


տական միությունների միշև միջազգային արտադրական կապերի, միջպետական տնտ․ միավորումների (օրինակ, Եվրոպա– կան ւոնւոեսական համագործակցություն) բարդ ու համակողմանի համակարգ է (տես Համաշխարհային կապիտաւիստական շուկա)։ Տնտ․ կապերն իրագործվում են կապիտալների միջազգային շարժի, ար– տաքին առևտրի, աշխատուժի միջազգա– յին միգրացիայի և արժութային հարաբե– րությունների (տես Միջազգային վարկ) ձևերով՝ երկրների մրցապայքարի, ան– հաշտելի հակասությունների խորացման, անհամաչափ զարգացման, համաշխար– հային սոցիալիստական համակարգի հզո– րացման, զարգացող երկրների տնտեսու– թյան վերելքի պայմաններում։ Արդ․զար– գացած կապիտալիստական երկրները հարստանում են կախյալ և նախկին գա– ղութային պետությունների շահագործման հաշվին։ Զարգացած կապիտալիստական և զարգացող երկրների տնտ․ կապերը ձևավորում են մի կողմից նեոգաղութա– աիրության, զարգացող երկրները մոնո– պոլիստական կապիտալիզմի ազդեցու– թյան ոլորտում պահեւու, մյուս կողմից՝ գաղութային համակարգի մնացորդներից, տնտ․ կախվածությունից ազատագրվելու և սեփական ինդուստրիա ստեղծելու հա– մար մղվող պայքարում։ Համաշխարհային տնտեսության երկու համակարգերը զարգանում են միջազգա– յին տնտ․ կապերի մեջ, որոնք իրագործ– վում են այդ համակարգերի միջև դասա– կարգային և գաղափարական անհաշ– տելի հակասությունների պայմաններում։ Նրանց տնտ․ համագործակցության գըլ– խավոր ձևն արտաքին առևտուրն է, կապ– ված են նաև շինարարական, գիտատեխնի– կական, արժութա–վարկային և այլ հա– րաբերություններով։ Հասարակական տարբեր կարգ ունեցող երկրների խաղաղ գոյակցության քաղաքականությունը նը– պաստում է տնտ․ կապերի բարենպաստ զարգացմանը։ Իր հերթին այդ կապերի զարգացումը երաշխիք է դառնում կայուն և երկարատև խաղաղության համար։ Մ․ տ․ հ–յան կարևորագույն ոլորտ են սո– ցիալիստական և զարգացող երկրների տնտ․ կապերը, որոնք ընդգրկում են ար– տաքին առևտուրը, վարկերի տրամադրու– մը, շինարարությունը, որակյալ կադրերի պատրաստումը ևն։ ՍՍՀՄ արտաքին առևտրի շրջանառության ծավալը զար– գացած կապիտալիստական երկրների հետ 1979-ին կազմել է 25,7 (1950-ին՝ 0,4), զարգացող երկրների հետ 9,5 մլրդ ռ․ (1950-ին՝ 0,1 մլրդ ռ․)։ ՍՍՀՄ աջակցու– թյամբ զարգացող երկրներում կառուցվել է 1069 ձեռնարկություն։ Որակական նոր զարգացում է ստանում սոցիալիստական երկրների Մ․ տ․ հ․ (տես Համաշխարհային սոցիաչիսաական շուկա)։ Տնտ․ կապերն առավել բազմակող– մանի են հատկապես Տնտեսական փոխօգ– նության խորհրդի անդամ–երկրների միջև, որոնք զարգանում են սոցիալիստական տնտ․ ինտեգրացման լայն ու համակող– մանի ծրագրերի իրականացման ուղիով։ Սոցիալիստական երկրների Մ․ տ․ հ․ ընդգրկում է համատեղ պլանային գոր– ծունեությունը, արտադրության մասնա– գիտացումն ու կոոպերացումը, գիտահե– տազոտական կապերը, արդ․ և տրանս– պորտային օբյեկտների համատեղ կա– ռուցումն ու շահագործումը, ապրանքա– փոխանակությունն ու միջազգային հաշ– վարկները։ Այն բխում է աշխատանքի միջազգային սոցիալիստական բաժան– ման խորացման պահանջներից և իրակա– նացվում ՏՓքս–ի անդամ–երկրների ժողո– վըրդատնտեսական պլանների կոորդի– նացման ու համատեղ ընդհանուր պլան– կանխագծումների մշակման ուղիով։ Ար– տադրության միջպետական մասնագիտա– ցումն ու կոոպերացումը հատկապես ընդ– գրկում են մեքենաշինության, քիմ․, փայ– տամշակման և արտադրության այլ բնա– գավառներ։ Տնտ․ ինտեգրացման զարգաց– մանը զուգընթաց համագործակցությունը կենտրոնացվում է գիտատեխնիկական առաջընթացի նոր պրոբլեմների համատեղ մշակման բնագավառում։ 1976–80-ին իա– մաւոեղ մշակվել է ավելի քան 250 պրոբլեմ։ Համակողմանի հիմքով գիտատեխնիկա– կան համագործակցությանը մասնակցել է ՏՓԽ–ի անդամ–երկրների գիտահետազո– տական 1600 կազմակերպության, գիտա– կան կոորդինացիոն 53 կենտրոն և միջազ– գային գիտական այլ կոլեկտիվներ։ 1957-ից ՏՓիյ–ի անդամ–երկրների միջև երկկողմանի և բազմակողմանի խոշոր համաձայնագրեր են կնքվում վարկային մասնակցությամբ արդ․ և տրանսպորտա– յին օբյեկտներ կառուցելու, արդ․ առան– ձին ճյուղեր զարգացնելու վերաբերյալ։ Այդպիսի համագործակցության օրինակ կարող են ծառայել ածխի, պղնձի և ծծմբի արտադրության զարգացումը Լեհաստա– նում, կալիումական աղերինը՝ Բուլղա– րիայում, նիկելինը՝ Կուբայում, էլեկտրա– կայանների գործարկումը Ռումինիայում, Ուստ–Իլիմսկի թաղանթանյութի–թղթի հա– մալիրի, Կիեմբաևսկի հանքահարստա– ցուցիչ կոմբինատի, Օրենբուրգ–ՍՍՀՄ արմ․ սահման գազամուղի կառուցումը ՍՍՀՄ–ում, «Դրուժբա» նավթամուղի կա– ռուցումը և «Միր» միացյալ էներգահամա– կարգի ստեղծումը եվրոպական սոցիա– լիստական երկրներում ևն։ ՍՍՀՄ առև– տրատնտեսական կապերի մեջ է աշխարհի 131 երկրի հետ։ Նրա արտաքին առևտրի շրջանառության ծավալը 1979-ին կազմել է 80,3 մլրդ ռ․, որից սոցիալիստական եր– կըրների հետ՝ 45,1 մլրդ ռ․, այդ թվում ՏՓՒ^-ի անդամ–երկրների հետ՝ 41,7 մլրդ ռ․։ Սոցիալիստական երկրների տնտ․ ինտեգրացիայում զգալիորեն աճել է Տըն– տեսական համագործակցության միջազ– գային բանկի և Միջազգային ինվեստի– ցիոն բանկի դերը։ Մ․ տ․ հ–յան մեջ իր բաժինն ունի նաև ՀՍՍՀ։ Հայ մասնագետները նախագծել և իրականացրել են էլեկտրատեխնիկական գործարանի կառուցումն ու շահագործու– մը Բաղդադում (Իրաք)։ Հայաստանը մաս– նակցել է Ասուանի (Եգիպտոս) հիդրոհա– մալիրի, Նաղլուի (Աֆղանստան) հիդրո– էլեկտրակայանի, Հինդիկուշի (Հնդկաս– տան) բարձր լեռնային ավտոճանապար– հի, ինչպես նաև Աֆրիկայի և Ասիայի այլ երկրներում ՍՍՀՄ–ի օգնությամբ բազմա– թիվ օբյեկտների կառուցմանը։ ՀՍՍՀ–ում արտադրված տրանսֆորմատորները, մե– տաղահատ հաստոցները, սինթետիկ կաու– չուկը, գորգերը, կոնյակները, աղանդերա– յին գինիները և այլ արտադրատեսակ– ներ լայն ճանաչում ունեն համաշխարհա– յին շուկայում։ Գրկ․ Մելքումյան Մ․ Ա․, Սովետա– կան Հայաստանը ՍՍՀՄ արտաքին տնտեսա– կան կապերի ընդհանուր սիստեմում, Ե․, 1977։ Международные экономические отношения, М-, 1969; Максимова М- М-, СССР и международное экономическое сотрудни– чество, М-, 1977- Ս․ Մեւքումրսն

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ ԴԱ–

ՏԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ, միջազգային մասնա– վոր իրավունքի հատուկ բաժին, որը լու– ծում է քաղաքացիական գործերի միջազ– գային ընդդատության, արտասահման– յան քաղաքացիների, ձեռնարկություննե– րի ու կազմակերպությունների դատավա– րական վիճակի, արտասահմանյան պե– տությունների ու դրանց դիվանագիտա– կան ներկայացուցչությունների ընդդա– տության հարցեր, կատարում է արտասահ– մանյան երկրների դատարանների հանձ– նարարությունները, ճանաչում և հարկա– դիր կատարում է այդ դատարանների որո– շումները ևն։ Մ․ ք․ դ–յան իշխող սկըզ– բունքը, այսպես կոչված, դատարանի օրենքն է, ըստ որի արտասահմանյան քաղաքացիների հետ առնչվող գործեր քննելիս, եթե նրանց գույքը գտնվում է ուրիշ երկրում, կիրառվում է այն երկրի դատավարական կարգը, որտեղ գտնվում է դատարանը։

ՄԻՋԱՋԳԱՅԻՆ ՕԼԻՄՊԻԱԿԱՆ ԿՈՄԻՏԵ (ՄՕԿ), օլիմպիական շարժման բարձրա– գույն ղեկավար օրգան։ Մտեղծվել է 1894-ի հունիսի 20-ին, ֆրանսիացի հասարակա– կան գործիչ Պիեռ դե Կուբերտենի (1863– 1937) նախաձեռնությամբ։ ՄՕԿ–ի կազմի մեջ սկզբում մտան 12 երկրների 14 ներ– կայացուցիչներ (Ռուսաստանից գեներալ Բուտովսկին), որոնք նաև իրենց երկըր– ներում ազգային օլիմպիական կոմիտե– ների կազմակերպիչներն էին։ Առաշին պրեզիդենտ ընտրվեց Հունաստանի ներ– կայացուցիչ Դ․ Վիկելասը։ Օլիմպիական խարտիայի (հրովարտակ) բնորոշմամբ ՄՕԿ–ի գլխավոր խնդիրներն են․ օւիմպիա– կան խաղերի ծրագրերի հաստատումը, նրանց պարբերաբար անցկացումը և կա– տարելագործումը, սիրողական սպորտի զարգացման կազմակերպումն ու ղեկա– վարումը, բոլոր երկրների մարզիկների միջև բարեկամության ու համագործակ– ցության ամրապնդումը։ ՄՕԿ–ը մշտական գործող կազմակերպություն է, որի ան– դամներն ընտրվում են ազգային օլիմ– պիական կոմիտեներ ունեցող երկրներից և համարվում ՄՕԿ–ի ներկայացուցիչ՝ իրենց երկրներում։ Յուրաքանչյուր երկ– րում կարող է լինել ՄՕԿ–ի միայն մեկ անդամ, բացառությամբ խոշոր, օլիմպիա– կան շարժմանը առանձնապես ակտիվ մասնակցություն ունեցող երկրների և այն երկրների, որոնցում տեղի են ունեցել օլիմպիական խաղեր։ 1980-ին ՄՕԿ–ը միա– վորում էր 148 ազգային օլիմպիական կո– միտե և ուներ 89 անդամ (ՍՍՀՍ–ից՝ 2)։ Մինչև 1966-ը ՄՕԿ–ի անդամներն ընտըր– վում էին ցմահ, դրանից հետո ընտրված– ները պետք է պաշտոնաթող լինեն 72 տարեկան դառնալիս։ ՄՕԿ–ի գերագույն