Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 8.djvu/652

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


լա յան Ե․, Սիսիան («ԱՀ», 1898, №1 )։ Հովհաննեսյան Մ․, Հայաստանի բեր* դերը, Վնտ․, 1970։ Գ․Շախկյան


ՈՐՈՏՆԱ4ԱՆՔ, Վաղադնի վանք, հայ միջնադարյան ճարտարապետական համալիր ՀՍՍՀ Սիսիանի շրջանի Վաղուդի գյուղից 2 կմ հվ․, Որոտան գետի կիրճի եզրին։

Որոտնավանքի ընդհանուր տեսքը (մինչև 1931-ի երկրաշարժը)

Հուշարձանախմբի շենքերը տեղադրված են ուղղանկյուն բակի պարագծով, հիմնականում՝ հս․ և արլ․ կողմերում։ Առավել վաղ թվագրություն ունեցող կառույցը Սյունյաց Շահանդուխտ թագուհու կառուցած Ս․ Ստեփանոս թաղածածկ եկեղեցին է (1000 թ․)։ 1007-ին Շահանդուխաի որդի Սեադան եկեղեցուց հվ–արլ․ կառուցել է գմբեթավոր, եռախորան, չորս անկյուններում ավանդատներով Ս․ Կարապետ եկեղեցին։ Վանքի տարածքում, այս երկու եկեղեցիներից դեպի արմ․, պահպանվել են նաև թաղածածկ գավիթը և այլ կիսավեր շենքեր։ Ո․ շրջապատված Որոտնավանքի գլխավոր հատակագիծը է եղել պարսպապատերով, ընդ որում հուշարձանների հս․ պատերը վանքի պաշտպանական համակարգի մասն են կազմել։ 1931-ի երկրաշարժից փլվել են Ս․ Կարապետ եկեղեցու գմբեթը և ծածկերը; Գրկ․Մնացականյան Ս․, Հայկական ճարտարապետության Սյունիքի դպրոցը, Ե․, 1960։ Դիվան հայ վիմագրության, պր․ 2, Ե․, 1960 (կազմ․ Ս․ Բարխուդարյան)։ Ս․ Մնացականյան

ՈՐՈՐՆԵՐ (Laridae), քարադրանմանների կարգի թռչունների ընտանիք։ Մարմնի երկարությունը 20 սմ–ից (փոքր ծովածի– ծառ) մինչև 76 սմ է (բևեռային որոր)։ Որոշ տեսակների կտուցը բարակ, ուղիղ և սրածայր է, մյուսներինը՝ ավելի հզոր, կեռ ծայրով, ելուստավոր ներքնակտցով, հաճախ՝ վառ գունավորված։ Թևերը եր– կար են, սուր, երկարատև թռիչքների հար– մարված, որոշ Ո․ ընդունակ են սավառ– նող թռիչքի։ Ոտքերը համեմատաբար կարճ են, ամբողջական կամ կտրտված լողաթաղանթներով։ Լավ լողում են, որոշ տեսակներ (ծովածիծառներ) նաև սուզվում են։ Փետրածածկը խիտ է և չթրջվող։ Արուները և էգերը միագույն են, բայց խիստ գունափոխվում են ըստ սեզո– նի և տարիքի։ Գերակշռում են սպիտակ, մոխրագույն, սև գույները։ Մերձափնյա թռչուններ են։ Բնադրում են, գլխավորա– պես գաղութներով, ծովերի, լճերի, գե– տերի առափնյա ծանծաղուտներում, ժայ– Արծաթափայլ որոր ռերում, եղեգնուտներում ևն։ Մոնոգամ են։ Դնում են 1–4 միագույն կամ բծավոր ձու։ Թխսում և ձագերին խնամում են էգը և արուն։ Տարածված են ամենուրեք։ Կան և՝ չվող, և՝ մշտաբնակ տեսակներ։ Սնվում են ձկներով, ջրային անողնաշարավոր– ներով, լեշով, այլ թռչունների ձվերով ու ձագերով, ինչպես նաև միջատներով, մանր կրծողներով ևն։ Գլխավորապես օգտակար թռչուններ են։ Հայտնի է Ո–ի 82 (ՍՍՀՄ–ում՝ 20) տեսակ, ընդգրկված 2 ենթաընտանիքներում՝ բուն Ո․ և ծովա– ծիծառներ։ ՀՍՍՀ–ում հանդիպում է Ո–ի 5 տեսակ։ Ամենատարածվածը և բազմա– քանակը՝ հայկական արծաթա– փայլ Ո․ (Larus argentatus armenicus But․), բնադրում են Սևանի ավազանում և Արփա լճում։ Մշտաբնակ են։ Մտցված են ՀՍՍՀ «Կարմիր գրքի» մեջ։ Արփա լճում բնադրում են նաև չվող լճային Ո․ (L․ ridibundus Լ․)։ Մնացած տեսակները ՀՍՍՀ–ում հանդիպում են միայն չվելիս։ Ն․ Մարգարյան ՈՐՍ, վայրի թռչուններ և կենդանիներ՝ որսորդական արդյունագործության և սպորտային որսորդության օբյեկտներ, որոնց միսն օգտագործվում է սննդի մեջ։ Բացի մսից Ո–ից ստացվում է նաև փետուր, աղվաՓետուր, մորթի, եղջյուր։ Որսոր– դական դասակարգմամբ թռչունները հա– մարվում են փետրավորներ, իսկ կենդա– նիները՝ չորքոտանիներ։ Փետրավորները ըստ ապրելու վայրի բաժանվում են՝ ան– տառայինների (աքար, ցախաքլոր, խլա– հավ, չիլ կաքավ, անտառակտցար), դաշ– տայինների և տափաստանայինների (մոխ– րագույն կաքավ, լոր, փասիան, մեծ արոս, արոս ևն), ճահճայինների (կտցար, մո– րակտցար ևն), ջրլողների (բադ, սագ ևն), լեռնայինների (լեռնային հնդկահավ, քա– րակաքավ ևն)։ Չորքոտանի Ո–երից են նապաստակները և վայրի կճղակավոր– ների շատ տեսակները (եղջերուն, տա– փաստանային ու լեռնային այծքաղները, վայրի այծերը, ոչխարները, կինճը ևն)։ Փետրավորներից առավել արդյունագոր– ծական նշանակություն ունեն ջրլողները (տարեկան որսվում են մոտ 30 մլն փետ– րավոր), իսկ չորքոտանիներից՝ հատկա– պես նապաստակը (տարեկան մոտ 5 մլն) և վայրի երկկճղակավորների շատ տե– սակները։ Տես նաև Որսորդություն, Որ– սորդական անաեսություն ՍՍՀՄ, Որսոր– դական օրենսդրություն ՍՍՀՄ, Որսորդա– արդյոաագործական թռչուններ, ինչպես նաև առանձին թռչունների մասին հոդ– վածները (օրինակ, Կաքավներ, Արոս ևն)։ ՈՐՍ ԱՊՕՐԻՆԻ, տես Որսագողություն։

ՈՐՍԱԳՈՂՈՒԹՅՈՒՆ, վայրի կենդանինե– րի ձեռքբերումը կամ ոչնչացումը որսոր– դության, ձկնորսության կանոնների և կենդանական աշխարհի պահպանման մասին օրենսդրության այլ պահանջների խախտմամբ։ Սովետական օրենսդրու– թյամբ Ո․ է համարվում՝ 1․ որսորդությու– նը կամ ձկնորսությունը՝ առանց համա– պատասխան մարմնի թույլտվության, 2․ որսորդությունը կամ ձկնորսությունը արգելված վայրերում, արգելված ժամա– նակ կամ արգելված միջոցներով (մեթոդ– ներով, գործիքներով), 3․ <Կարմիր գըր– քում> գրանցված կենդանիների որսը, 4․ վայրի կենդանիների թույլատրված չա– փից ավելի որսը, 5․ օգտակար թռչուննե– րի ձվերի, փետուրների հավաքումը, թըռչ– նաբների, որջերի ու բների քանդումը, կենդանական աշխարհի պահպանման կա– նոնների այլ խախտումները։ Կախված հանրության համար վտանգավորության աստիճանից, Ո–յան համար նախատես– վում է քրեական կամ վարչական պատաս– խանատվություն։ Քրեական իրավունքում «Ո․» տերմինը չի օգտագործվում։ Ո–յան համար պատիժ նախատեսող հոդվածում (ՀՍՍՀ քրեական օրենսգիրք, հոդված 168) արարքը համարվում է ապօրինի որս։ Օրենքով նախատեսված կար– գով քրեական կամ վարչական պատաս– խանատվության ենթարկվածները պար– տավոր են նաև հատուցել վնասները։ Ո․ արգելվել է նաև հին և միջնադարյան պետություններում (Եգիպտոս, Բաբելոն, Հռոմ, Բյուզանդիա, Իսպանիա, Ֆրանսիա, Ռուսաստան ևն)։ Ո–յան մասին հիշա– տւսկել են Մովսես Ւտրենացին, Փավստոս Բուզանդը, Սեբեոսը, իսկ Մխիթար Գոշի, Սմբատ Սպարապետի դատաստ անագը ր– քերում, Հովհաննես Գ Օձնեցու «Կանո– նագիրք Հայոց» –ում Ո–յան պատժելիու– թյան մասին կան ամբողջական նորմեր։ Й․ Թովմասյան

ՈՐՍԻՐԱՆ£, գավառ Մեծ Հայքի Կորճայք նահանգում, Մեծ Զավի Որսիրանից (այժմ՝ Գավառ կամ Նեհիլ) վտակի հովտում։ Մեծ Հայքի 387-ի բաժանումից հետո Կոր– ճայքի հետ անցել է Սասանյան Պարսկաս–