Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 8.djvu/685

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


Նկ․ 1․ լարման չափիչ տրանս– ֆորմատոր․ ա–միացման սխեմա, p– 400 կվ լարման տրանսֆորմատոր ներում բարձր լարման ն հոսանքի մեծ ուժերի չափման համար կիրառում են հաս– տատուն հոսանքի հատուկ կոնստրուկ– ցիայի Չ․ տ–նեո։ Նկ․ 2․ հոսանքի չափիչ տրանս– ֆորմատոր․ ա– միացման սխեմա, p– 115 կվ հոսանքի տրանսֆորմատոր

ՉԱՓՄԱՆ ՄԵԹՈԴՆԵՐ, մեծությունների չափման ժամանակ կիրառվող միջոցնե– րի և սկզբունքների ամբողջություն։ Տար– բերում են անմիջական գնահատման և համեմատման մեթոդներ։ Առաջինի դեպ– քում չափվող մեծության արժեքը գնա– հատվում է մեկ (ուղղակի չափում) կամ մի քանի (անուղղակի չափում) սարքերի ցուցմունքներով (տես Չափում)։ Անմիջա– կան գնահատման մեթոդով աշխատող սարքերը կոչվում են անմիջական գնա– հատման սարքեր։ Այդպիսի սարքի օրի– նակ է զսպանակավոր կշեռքը։ Չափման համեմատման մեթոդն ընդգրկում է բո– լոր այն մեթոդ– ները, որոնց դեպքում չաւիվող մեծությունը հա– մեմատվում է չա– փի հետ։․ Համե– մատման մեթոդը ստ ո ր ա բ ա ժան– վում է զրոյական, դիֆերենցիալ, փոխարինման ն համընկնման մե– թոդների։ Զրոյական մեթոդի դեպ– քում չափվող մեծությունը համեմատվում է չափի հետ, ըսա որում նրանց ազդեցու– թյունները ինդիկատորի վրա հավասարեց– վում են։ Զրոյական մեթոդով աշխատող սարքի պարզագույն օրինակ է նժարավո ր բժշկական կշեռքը։ Դիֆերենցիալ մեթոդի դեպքում չափվող մեծությունը համեմատվում է չսոիի հեա, այն տարբե– րությամբ, որ տվյալ մեծությունը գնա– հատվում է նրա և չաֆի ազդեցությունների տարբերության միջոցով։ Տեղի ունի ոչ լրիվ հավասարեցում, որով այս մեթոդը տարբերվում է զրոյական մեթոդից, իսկ տարբերությունը չափվում է անմիջական գնահատման սարքով։ Այնքան ավելի բարձր է չափման ճշգրտությունը, որքան մոտ էն չափվող մեծության և չավւով պայ– մանավորված մեծության ազդեցություն– ները սարքի վրա։ Այս մեթոդով աշխատող սարքերի օրինակ են խանութի կշեռքնե– րը, չհավասարակշռված չափիչ կամրջակ– ները ևն։ Փոխարինման մեթոդի ժամանակ դիտվում են չափվող մեծության և չաֆի ազդեցություններն ու դիտման արդյունքներով հաշվվում է չափվող մե– ծությունը։ Այս մեթոդը տալիս է բարձր ճշգրտություն, քանի որ երկու չափումներն էլ կատարվում են միևնույն սարքով՝ ան– վւոփոխ արտաքին պայմաններում, իսկ Փնտրվող մեծությունը որոշվում է սարքի ցուցմունքների հարաբերությամբ։ Ամե– նաբարձր ճշգրտությունը ստացվում է այն դեպքում, երբ երկու չափումները տալիս են միևնույն արդյունքը, քանի որ ցուցնա– կի տարբեր կետերում սարքի սխալները սովորաբար տարբեր են։ Որպես օրինակ նկ–ում ցույց է տրված դիմադրության չա– փումը ամպերմետրով։ Սարքը հաջորդա– բար միացնելով гх, այնուհետև նմուշա– յին Го դիմադրություններին, դիտվում են Ix և Xo հոսանքների արժեքները։ Քանի որ երկու Փորձերում էլ սնման Ս լարումը նույնն է, Օհմի օրենքից կորոշվի r*= =-–-r0։ Համընկնման մեթոդը փո– ■*-x խարինման մեթոդից տարբերվում է նրա– նով, որ պայմանավորված ազդանշանները համընկնում են։ Օրինակ, եթե դիտված սխեմայում ր0-ն լինի սահուն Փոփոխելի, որով հնարավոր լինի ստեղծել I0=Ix, ապա гх=г0։ Համեմատման մեթոդով աշ– խատող սարքերը կոչվում են համեմատ– ման սարքեր։ Նրանց ճշգրտությունը կախ– ված է չափի ճշտությունից և ինդիկատորի զգայունությունից։ Անմիջական գնահատ– ման սարքերը կառուցվածքով ավելի պարզ են ու հուսալի, սակայն ճշգրտությամբ զգալիորեն զիջում են համեմատման սար– քերին։ Գրկ․Bypд,yн Г․ Д․, Марков Б․ Н․, Основы метрологии, 2 изд․, доп․, М․, 1975․ ժ․ Աբրահամյան ՉԱՓՆ Ի, գյուղ ՀՍՍՀ Ղափանի շրջանում, շրջկենտրոնից 10 կմ հս–արմ․։ Չ․ 1959-ին Չափնի եղել է Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատի օժանդակ տնտեսությունը, այժմ մեղվաբուծական միջշրջանային տնտեսության բազան է։ Ունի ակումբ, գրադարան։

ՉԱՓՆՈՑ, գյուղ Արևմտյան Հայաստա– նում, Բիթլիսի վիլայեթի Մշո գավառում։ 1909-ին ուներ 40 տուն հայ բնակիչ։ Զբաղ– վում էին երկրագործությամբ, անասնա– պահությամբ և արհեստներով։ Բնակիչ– ները տեղահանվել են 1915-ին, Մեծ եղեռ– նի ժամանակ։ Մեծ մասը զոհվել է գաղթի ճանապարհին։ Փրկվածներն ապաստա– նել են Արեելյան Հայաստանում։

ՉԱՓՉԱԻ՚ՅԱՆ (Չ ա փ չ ա խ ո վ) Լազար Սերգեյի [6․3․1911, գ․ Մեծ Մալա (այժմ՝

ՌՍՖՍՀ Դոնի Ոոստովի մարզի Մյասնիկ– յանի շրջանում)–13․4․1942], Սովետական Միության հերոս (21․7․1942, ետմահու), ավիացիայի մայոր։ ՄՄԿԿ անդամ 1937-ից։ Ավարտել է Ւոսրկովի ավիաուսումնարա– նի կոմիսարների դասընթացները (1939)։ Լ․ Ս․ Չափչախյան 1939–40-ին մասնակցել է սովետա–ֆին․ պատերազմին, Հայրենական մեծ պատե– րազմի առաջին օրերից, 38-րդ կործանիչ ավիագնդի կազմում (1942-ի ապրիլի սկզբին՝ հրամանատարը)՝ Հս–արմ․ ռազ– մաճակատի ուղղությամբ մղված օդային մարտերին։ Կատարել է 368 մարտական թռիչք, մասնակցել 59 օդային մարտի։ Հերոսաբար զոհվել է Կրեստցիի օդանա– վակայանում (Լենինգրադի մարզ), մար– տական պատասխանատու առաջադրանք կատարելիս։ Հայրենական մեծ պատե– րազմում հերոսի կոչման արժանացած առաջին հայ մարտիկն է։ Պարգևատրվել է Լենինի 2, Կարմիր դրոշի շքանշաննե– րով։ Ք․ Գրիգորյան

ՉԱՓՈՒՄ, գործողություն, որի ընթացքում ֆիզիկական փորձի միջոցով չափվրղ մե– ծությունը համեմատվում է որպես մրավոր ընդունված նույն բնույթի մեծության հետ։ Համեմատման արդյունքում ստացված թիվը կոչվում է չափվող մեծության թվա– կան արժեք։ Հիմնական հավասարումն է․ A=na, որտեղ A-ն չափվող մեծությունն է, ո–ը՝ Չ–ման արդյունքը, a-ն՝ միավորը։ Չ–ման միավորների համար որպես հիմք, 1963-ից ՍՍՀՄ–ում ընդունված է Միավոր– ների միջազգային համակարգը։ Չ․ ան– հրաժեշտ է տարբերել մեծության քանա– կական գնահատման այլ ձևերից, որոնք կիրառվում են այն դեպքում, երբ ընդուն– ված միավորի մեծության և նրա քանակա– կան արտահայտության միջև չկա միար– ժեք համապատասխանություն։ Տարբե– ՚ րում են ուղղակի, անուղղակի և համատեղ Չ–ներ։ Ուղղակի Չ–ման ժամանակ ար– ! դյունքն ստացվում է մեկ փորձի միջոցով,