վորեն մասնակցել են զինված ե- լույթներին Զեյթունում, Վանում, Սա¬ սանում, որոնք, սակայն, նույնպես ավարտվել են անհաջողությամբ: 1908-ի երիտթուրքական հեղա¬ շրջումից հետո, ելնելով նոր քաղա¬ քական իրավիճակից, Հնչակյան կուս ակցությունը փոխել է իր ծրագրա¬ յին պահանջները, որդեգրել երիտ- թուրքերի դեմ սահմանադրական պայքարի ուղին, հրաժարվել զին¬ ված պայքարի և անկախ Հայաստա¬ նի գաղափարից՝ հայտարարելով, որ կուսակցության առաջնային նպա¬ տակն է Հայաստանի, Մակեդոնիայի և մյուս կախյալ ժողովուրդների ինք¬ նավարությունը, ամբողջ Թուրքիայի համար՝ ժողովրդավարական սահ¬ մանադրությունը: 1912-ին, երբ վերստին արծարծվել է Արեմտյան Հայաստանի բարենորոգումների հարցը, Հնչակյան կուսակցությունը հանդես է եկել Ռուսաստանի հովա¬ նավորության ներքո Արեմտյան Հա¬ յաստանի ինքնավարության, իսկ ա- վելի ուշ՝ եվրոպական երկրների հսկողությամբ ինքնավարության պահանջով: Բայց շուտով սահմա¬ նադրական պատրանքները ցրվել են, և ակնհայտ է դարձել, որ երիտ- թուրքերը Հայկական հարցում շա¬ րունակում են սուլթան Աբդուլ Հա¬ միդ II-ի քաղաքականությունը: Հնչակյան ների գործունեության մեջ առաջնային են դարձել զինված ընդ¬ դիմության և ինքնապաշտպանու¬ թյան խնդիրները: Սակայն նրանք չհասցրին հայ բնակչությանը նա¬ խապատրաստել ինքնապաշտպա¬ նության : Երիտթուրքերը ջախջախե¬ ցին Թուրքիայում գործող հնչակյան կազմակերպություն ները, ձերբակա¬ լեց ին ղեկավար գործիչներին, որոն¬ ցից 20-ին (Փարամազ և ուրիշներ) 1915-ին կախաղան հանեցին Կ. Պոլ- սում: Հնչակյանները դարձան սկսվող ցեղասպանության առաջին զոհերը: Չնայած դրան՝ որոշ վայրե¬ րում նրանք կարողացել են կազմա¬ կերպել զինված դիմադրություն (1915-ի Մուսա լեռան հերոսամար¬ տը, Ֆընտըճագի ինքնապաշտպա¬ նությունը են), և հայ բնակչության մի մասը փրկվել է: Կուսակցության կենտրոնական վարչությունը 1915-ի հունվարի 7-ին Փարիզում դիմել է աշխարհի հասարակայնությանը՝ փրկելու հայ ժողովրդին ֆիզիկական բնաջնջման վտանգից: Առաջին համաշխարհային պա¬ տերազմի տարիներին (1914-18) հնչակյաններն ակտիվորեն մաս¬ նակցել են ռուսական բանակի կազ¬ մում հայկական կամավորական գնդերի կազմակերպմանն ու գործու¬ նեությանը: 1916-ին Ֆրանսիական կառավարության որոշմամբ ստեղծ¬ վել է Արևելյան լեգեոնը (Հայկական լեգեոն), որը հիմնականում կազմ¬ ված էր հնչակյաններից: 1918-ի մա¬ յիսին հնչակյան ների ջոկատը մաս¬ նակցել է Սարդարապատի ճակատա¬ մարտին: 1920-ի օգոստոսին հնչակյան նե¬ րի ջանքերով հռչակվել է Կիլիկիայի անկախությունը, կազմակերպվել Հայկական կառավարություն՝ Սֆե¬ րան Տամատյանի ղեկավարությամբ: Դրանք անմիջապես ճնշվել են Ֆրանսիական իշխանությունների կողմից: Ռուսաստանում 1917-ի Փետըր- վարյան հեղափոխությունից հետո հնչակյաններն իրենց աջակցու¬ թյունն են հայտնել ժամանակավոր կառավարությանը: Կուսակցությունն ընդունել է Հոկտեմբերյան հեղափո¬ խության հաղթանակը և «Թուրքահա- յաստանի մասին» դեկրետը: ՍԴՀԿ ռոաաստանյան կազմակերպություն¬ ները դատապարտել են Անդրկով- կասյան սեյմի գործունեությունը, դեմ արտահայտվել դաշնակցականների գլխավորությամբ Հայաստանի Հան¬ րապետության ստեղծմանը (մինչդեռ սփյուռքի հնչակյանները ողջունելեն այն): Հայաստանում խորհրդային իշ¬ խանության հաղթանակից հետո, են¬ թարկվելով Կոմինտերնի 1923-ի փետրվարի 5-ի՝ Հնչակյան կուսակ¬ ցության մասին որոշմանը, ԽՍՀՄ տարածքում հնչակյան կազմակեր¬ պությունները լուծարվել են, մի մա¬ սը մտել ՌԿ(բ)Կ շարքերը: Արտերկրի հնչակյան կազմակեր¬ պությունները սկզբում անվստահու¬ թյամբ են վերաբերվել խորհրդային իշխանությանը, սակայն աստիճա¬ նաբար փոխել են իրենց դիրքորո¬ շումը: 1920-ի դեկտեմբերին հնչակ - յանները հանդես են եկել Խորհրդա¬ յին Հայաստանին օգնելու կոչով, դա- տապարտել 1921-ի Փետրվարյան հակախորհրդային ապստամբությու¬ նը: 1924-ին ՍԴՀԿ-ն որոշումներ է կայացրել Խորհրդային Հայաստանը ճանաչելու, III ինտերնացիոնալին աջակցելու, հակախորհրդային կուս ակցությունների հետ չհամագոր¬ ծակցելու մասին: Այս սկզբունքների վրա էլ կառուցել է իր գործունեու¬ թյունը: Երկրորդ աշխարհամարտի (1939 45) տարիներին հնչակյաննե¬ րը պայքարել են ֆաշիզմի դեմ, նյու¬ թական և բարոյական օգնություն ցույց ավել խորհրդային ժողովրդին և կարմիր բանակին: Հետպատե¬ րազմյան շրջանում շարունակել են դրվաաել խորհրդային իշխանու¬ թյան տարիներին հայ ժողովրդի ձեռք բերած նվաճումները: Սփյառքում հնչակյան կազմակեր¬ պությունների գործունեության գլխա¬ վոր առանցքը եղել է հայապահպա- նությունը: Աշխարհի տարբեր երկըր- ներիհայ համայնքներում կուսակցու¬ թյան ջանքերով հիմնվել և գործում են կրթական, մշակութային, մարզա¬ կան-երիտասարդական հաստատու¬ թյուններ, կազմակերպություններ և ակումբներ: ՍԴՀԿ հովանավորու¬ թյամբ են գործում Նոր սերունդ մշա¬ կութային միությունը, Հայ մարմնա¬ մարզական միությունը, որոնք մաս¬ նաճյուղեր ունեն գրեթե բոլոր խոշոր հայ համայնքներում: ՍԴՀԿ-ն հանդես է գափս ազգային համերաշ-
