ՀՍՀ/ԱԶԴԱՆՇԱՆԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ

ԱԶԴԱՆՇԱՆԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, գլխուղեղում արտաքին և ներքին ազդեցություններից առաջացող նյարդային պրոցեսների և ժամանակավոր կապերի համակարգ։ Ապահովում է օրգանիզմի հարմարվողականությունը շրջապատի պայմաններին։ Ա. հ. հասկացությունը սահմանել է Ի. Պ. Պավլովը։ Բարձրագույն նյարդային գործունեությունը խարսխվում է Ա. հ֊ի վրա։ Ստորաբաժանվում է առաջինի և երկրորդի։ Առաջին Ա. հ֊ի շնորհիվ կենդանական աշխարհի պայմանա֊ռեֆլեկտորային գործունեությունը հիմնվում է միայն կոնկրետ, բացարձակապես առարկայական բնույթի ազդանշանների՝ ձայնային, տեսողական, լսողական, շոշափելիքի և այլ գրգռիչներից ստացված ինֆորմացիայի վրա։ Այս խմբի պայմանական ոեֆլեքսներին բնորոշ են՝ շրջապատի տարբեր իրավիճակներ արտահայտող սննդային, պաշտպանական կամ սեռական կոնկրետ ազդանշանների ոչ պայմանական ամրացումը և նպատակադրված հարմարվողական ռեակցիայի կենսաբանական բնույթը։ Երկրորդ Ա. հ. կապված է մարդկային խոսքի, մտածողության և լեզվի հետ։ Երևույթի կոնկրետ ազդանշանին փոխարինող մարդկային խոսքը վերացական ազդանշան է և ազդում է ոչ թե ձայնային էֆեկտով, այլ դրա գիտակցական բովանդակությամբ։ Խոսքի միջոցով առաջացող պայմանական ռեֆլեքսները կապված են մարդկային գիտակցական գործունեության հետ։ Մարդու բարձրագույն նյարդային գործունեության մեջ Ա. հ֊երի տարբեր փոխհարաբերությունների հիման վրա Ի. Պ. Պավլովն առանձնացնում է նյարդային գործունեության երկու տիպ՝ գեղարվեստական և մտածող։ Նյարդային գործունեության երկրորդ տիպի մոտ Ա. հ. ավելի ցայտուն է արտահայտված։

Գրկ. Майоров Ф. П., История учения об условных рефлексах, М.—Л., 1954; Коган А. Б., Основы физиологии высшей нервной деятельности, М., 1959. Ա. Հայրապետյան