ՀՍՀ/ԱԽՈՒՐՅԱՆԻ ՇՐՋԱՆ

ԱԽՈՒՐՅԱՆԻ ՇՐՋԱՆ (մինչև 1945՝ Դուզքենդի շրջան), վարչական շրջան Հայկական ՍՍՀ հյուսիս–արևմուտքում։ Կազմվել է 1937-ի դեկտ. 31-ին։ Տարածությունը 576 կմ² է։ Ա. շ–ի արևմտյան սահմանը համընկնում է այդ մասում Թուրքիայի հետ ՍՍՀՄ պետական սահմանին։ Վարչական կենտրոնը՝ Ախուրյան գյուղ։

Բնական պայմանները։ Գրավում է Շիրակի դաշտի կենտրոնական մասը՝ օղակելով Լենինական քաղաքը։ Միջին բարձրությունը 1500–1600 մ է։ Հյուսիսային մասով ձգվում է Շիրակի լեռնաշղթան (Եզնասար լ., 2250 մ)։ Արևելքից եզրավորված է Փամբակի լեռնաշղթայի արևմտյան լանջերով։ Մակերևույթը հարթ է, քիչ մասնատված։ Ծածկված է 300–350 մ հզորության լճագետային և հրաբխային նյութերի շերտերով։ Կլիման բարեխառն է՝ համեմատաբար տաք ամառներով, ցուրտ ձմեռներով և կայուն ձնածածկույթով։ Օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը 7°C է, հունվարինը՝ -8°C (բացարձակ նվազագույնը՝ -35°C), հուլիսինը՝ 18°C (առավելագույնը՝ 30°–ից 34°C)։ Անսառնամանիք օրերի թիվը 120–160 է։ Տարեկան տեղումները 480 մմ է, առավելագույնը՝ մայիսին (98 մմ)։ Ամռանը տիրապետող են լեռնային քամիները, ձմռանը՝ անհողմ եղանակը։ Հաճախակի են երաշտները։ Ա. շ–ի արևմտյան մասով հոսում է Ախուրյան գետը (Ջաջուռ և Քառանգու վտակներով)՝ շրջանի ոռոգման հիմնական աղբյուրը։ Գերակշռում են լեռնատափաստանային սևահողերը։ Տիրապետող են տարախոտա–հացազգի բույսերը։ Գրեթե անտառազուրկ է։ Կենդանական աշխարհը ներկայացված է լեռնատափաստանային տեսակներով՝ աղվես, գայլ, նապաստակ, խայտաքիս, կզաքիս, զանազան կրծողներ, թռչուններ ևն։ Գտնվում է 7–8 բալանոց սեյսմիկ գոտում։ Հարուստ է ոչ մետաղային օգտակար հանածոներով, հատկապես՝ շինանյութերով (տուֆ, պեմզա, բազալտ, դիսւտոմիտ, կրաքարեր, հրաբխային խարամ)։ Կա նաև արդյունաբերական նշանակություն չունեցող գորշ ածուխ (Ջաջուռ)։

Բնակչությունը։ Ա. շ–ում բնակվում է 33605 մարդ (1972), հիմնականում՝ հայեր։ Ապրում են նաև ռուսներ։ Միջին խտությունը 1 կմ² վրա 57,7 մարդ է։ Խտությունը շրջանի բոլոր մասերում համաչափ է։ Ունի 36 բնակավայր։

Քարտեզը տես 145 էջից առաջ՝ ներդիրում։

Պատմական ակնարկ։ Ա. շ–ի տարածքը Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Շիրակի գավառի կենտրոնական մասն էր։ Հնում Ա. շ. պատկանում էր Կամսարական նախարարական տանը, իսկ VIII–XI դդ. այնտեղ իշխել է Բագրատունիների Անի–Շիրակի ճյուղը։ Անի–Շիրակի թագավորության անկումից հետո (1045) այստեղ որոշ ժամանակ տնօրինում էին սելջուկ թուրքերը, իսկ XII դ. վերջերին և XIII դ. սկզբներին՝ Զաքարյան իշխանները։ XVI–XVIII դդ. Ա. շ. հարևան տերիտորիաների հետ միասին մերթ մտնում էր Կարսի փաշայության, մերթ՝ Երևանի խանության, մերթ էլ՝ Արևելա–վրացական կիսանկախ պետության (Քարթլի) մեջ։ Ա. շ. Ռուսաստանին է միացել 1805-ին։ XIX դ. 2-րդ կեսին և XX դ. սկզբներին Ախուրյանի շրջանն Արթիկի, Սպիտակի, Ամասիայի և Ղուկասյանի շրջանների հետ միասին կազմում էր Երևանի նահանգի Ալեքսանդրապոլի գավառը, որը 1920–24-ին դարձյալ կրում էր նույն անունը, իսկ 1924–29-ին՝ Լենինականի գավառի Դուզքենդի գավառակ (մինչև 1937՝ նորից Լենինականի շրջան)։ Ա. շ. երկրագործական հնագույն կենտրոններից է։ Բնակչության հիմնական զբաղմունքն է եղել երկրագործությունն ու անասնապահությունը: Նախասովետական տարիներին Ա. շ–ի հիմնական կենտրոնն Ալեքսանդրապոլն էր (այժմ՝ Լենինական)։

Ա. շ–ում մինչ հեղափոխությունը մարքսիստական գաղափարների առաջին տարածողները եղել են Ալեքսանդրապոլի երկաթուղային հանգույցում աշխատող ախուրյանցիները։ Սովետական կարգերի հաստատումից հետո շրջանում կազմավորվում են կուսակցական բջիջներ՝ Դուզքենդում (Ախուրյան), Ղոնախղռանում (Շիրակ), Ջաջուռում, Թափադոլակում (Արևիկ), Դիրաքլարում (Կառնուտ) և այլ գյուղերում։ Առաջին գավառամասային կոնֆերանսը տեղի է ունեցել 1921-ի հուլիսի 27-ին։ Դուզքենդի գավառակում այդ ժամանակ կար 21 կուսանդամ և 3 թեկնածու։ Կարճ ժամանակ անց ձևավորվում է նաև գավառամասային կոմերիտական կազմակերպությունը։

Աստիճանաբար ամրապնդվելով՝ գավառակի կուսկազմակերպությունը դառնում է նախ Լենինականի շրջանային, ապա՝ Դուզքենդի (1937) շրջանային, իսկ 1945-ից՝ Ա. շ–ի կուսակցական կազմակերպությունը։ Տեղի է ունեցել 26 կուսկոնֆերանս։ 1973-ի հունվ. 1-ի դրությամբ Ա. շ–ում կար 81 սկզբնական կազմակերպություն՝ 1791 կոմունիստներով, 81 կոմերիտական սկզբնական կազմակերպություն՝ 4300 կոմերիտականներով։

Ա–ում հայտնաբերվել են մարդկության վաղ շրջանի նյութական մշակույթի մնացորդներ։ Այստեղ են գտնվում Վահրամաբերդի ուրարտական ամրոցը՝ Ռուսա Ա–ի (մ. թ. ա. 730–714) սեպագիր արձանագրությամբ, Կառնուտի բազիլիկ եկեղեցին (IV–V դդ.), Ջրառատի եկեղեցին (VII դ.), Մարմաշենի վանքը (X–XIII դդ.), ինչպես նաև տարբեր ժամանակաշրջանների ամրոցների, բերդերի ավերակներ, դամբարաններ, խաչքարեր։

Նկարում` Ախուրյան գյուղի ճակնդեղի դաշտերը։

Նկարում` Ճակնդեղի մթերման կայան Ախուրյանում։

Տնտեսությունը։ Առաջատար ճյուղը գյուղատնտեսությունն է։ Նախկինում հետամնաց գյուղատնտեսական շրջան էր՝ մի քանի հարյուր հա ոռոգվող հողատարածություններով։ Մշակում էին հացահատիկային և չնչին քանակությամբ բանջարանոցային բույսեր։ Շիրակի ջրանցքի կառուցման շնորհիվ (1925) հնարավոր եղավ Ա. շ–ամ ոռոգել շուրջ 12 հզ. հա հող, իսկ Ախուրյան գետի վրա կառուցված ջրհան կայանների (Ոսկեհասկի, Ախուրիկի, Դետքի, Կապսի, Բայանդուրի) շահագործումով ոռոգվող հողատարածությունները հասան 14,7 հզ. հա։ Կառնուտի ջրամբարի (22 մլն. մ³, կոռոգի 7 հզ. հա Ախուրյանի, Արթիկի և Անիի շրջաններում) և Ախուրյանի աջափնյա ջրանցքի կառուցումով ոռոգովի հողատարածությունները կավելանան ևս մի քանի հզ. հա–ով։ Ոռոգման շինարարության շնորհիվ ծրջանում սկսեցին մշակել շաքարի ճակնդեղ, ընդարձակվեցին հացահատիկի, բանջարանոցային ու կերային բույսերի ցանքատարածությունները։ Հողային ֆոնդը 57600 հա է, որից 44,2 հզ. հա (70%) օգտագործվում է գյուղատնտեսական արտադրության համար, այդ թվում վարելահողեր՝ 26,1 հզ. հա, խոտհարքներ՝ 3 հզ. հա, արոտավայրեր՝ 14,5 հզ. հա և բազմամյա տնկարկներ՝ 368 հա։ Վարելահողերի տարածությամբ և հացահատիկային բույսերի ցանքատարածություններով Ա. շ. ՀՍՍՀ–ում միայն Վարդենիսի շրջանին է զիջում։ Գերակշռում են հացահատիկային (ցորեն) և տեխնիկական (շաքարի ճակնդեղ և մասամբ՝ կտավատ) բույսերը։ Շաքարի ճակնդեղի ցանքատարածություններով (2200 հա) և համախառն բերքով Ա. շ. ՀՍՍՀ–ում գրավում է առաջին տեղը։ Շաքարի ճակնդեղի մշակությունը շրջանում սկսվել է 1930–ական թթ.։ Ա. շ. մտնում է Լենինականի քաղաքամերձ գոտու մեջ և քաղաքի բնակչությանը թարմ կաթի ու բանջարեղենի հիմնական մատակարարողն է։ Բանջարեղենի և կարտոֆիլի ցանքերը ներկայումս զբաղեցնում են 524 հա։ Ա. շ. մուտք է գործում պտղաբուծությունը՝ տանձ, խնձոր (1940-ին՝ 67 հա, 1972-ին՝ 368 հա)։ Ինտենսիվ անասնապահական շրջան է, ունի 32,3 հզ. գլուխ խոշոր և 67,5 հզ. գլուխ մանր եղջերավոր անասուն (1972)։ Խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակով երրորդ տեղում է ՀՍՍՀ–ում (Սիսիանի և Մարտունու շրջաններից հետո)։ Կերային բույսերի ցանքերն զբաղեցնում են 10000 հա (ընդհանուր ցանքատարածությունների 38%-ը)։ Զարգանում է թռչնաբուծությունը, մեղվաբուծությունը, խոզաբուծությունը:

Արդյունաբերությունը։ Ներկայացված է շինանյութերի արդյունահանման ու վերամշակման ձեռնարկություններով (տարեկան համախառն արտադրանքը՝ մոտ մեկ մլն. ռուբլի)։ Ամենամեծ ձեռնարկությունը Ջաջուոի կրի գործարանն է՝ տարեկան 60 հզ. ա կարողությամբ։ Ա. շ–ում տարեկան արդյունահանվում է 180–200 հզ. մ³ տուֆ (Մայիսյան, Մարմաշեն, Կապս), մոտ 50 հզ. մ³ բազալտ (Կառնուտ, Ազատան, Այգաբաց)։ Մուսայելյան գյուղում գործում է յուղի–պանրի գործարան։ 1929-ից գործում է Լենինականի ՀԷԿ–ը՝ 5,8 հզ. կվտ կարողությամբ։ Ա. շ–ի տերիտորիայով անցնում են Թբիլիսի–Լենինական–Երևան, Լենինական–Արթիկ–Մարալիկ և Լենինական–Կարս (Թուրքիա) երկաթուղիները։ Շրջանի երկաթուղային տրանսպորտով իրականացվող բեռնաշրջանառությունը հիմնականում կատարվում է Լենինական կայարանի միջոցով։ Լենինականից ճառագայթաձև դուրս եկող բարեկարգ խճուղիների վրա տեղաբաշխված է բնակավայրերի մեծ մասը։ Կա նաև տեղական ճանապարհների խիտ ցանց (202 կմ, որից 150 կմ՝ կոշտ ծածկով)։ Բոլոր բնակավայրերը Լենինականի հետ կապված են մշտապես գործող ավտոբուսային տրանսպորտով։ 17 բնակավայրերում գործում են կապի բաժանմունքներ։

Վերակառուցվել ու բարեկարգվել են բնակավայրերը։ 1920–66-ին Ա. շ–ում կառուցվել է 6530 տուն՝ մոտ 334 հզ. մ² բնակելի տարածությամբ։ 1967-ին շրջկենտրոնը ստացավ բնական գազ։ Բնակավայրերի մեծ մասն օգտվում է Ղուկասյանի շրջանի աղբյուրներից անցկացված ջրատարներից։

Առողջապահությունը։ Ա. շ. ունի շրջանային հիվանդանոց, որը գտնվում է Լենինական քաղաքում, իսկ 3 բնակավայր (Ախուրյան, Ազատան, Ախուրիկ) ունեն տեղամասային հիվանդանոցներ (155 մահճակալով)։ Գրեթե բոլոր բնակավայրերում ստեղծվել են բուժկայաններ։ Շրջանում կա 160 բուժաշխատող, որից 35 բժիշկ են (1972)։

Մշակույթը։ 1914/15 ուս. տարում Ա. շ–ում գործել է 6 պետական և 12 ծխական դպրոց (1340 աշակերտ), 1972/73 ուս. տարում՝ 34 դպրոց, որից 19 միջնակարգ, 12 ութամյա, 3 տարրական (10020 աշակերտ, 624 ուսուցիչ, 342-ը՝ բարձրագույն կրթությամբ)։ Շրջկենտրոնում գործում է գյուղ–մեխանիզացիայի պրոֆեսիոնսւլ–տեխնիկական ուսումնարան։ Ա. շ–ում աշխատում է բարձրագույն կրթությամբ 650 մասնագետ (այդ թվում՝ 170 գյուղատնտես, անասնաբույժ, անասնաբույծ, 53 ինժեներ են)։ Շրջանի 19 գյուղերի մսուր–մանկապարտեզներում ընդգրկված է մոտ 885 երեխա։ Բոլոր բնակավայրերում ստեղծվել են մասսայական գրադարաններ (190 հզ. կտոր գրքային ընդհանուր ֆոնդով)։ 12 գյուղերում կա կինո։ Բոլոր բնակավայրերը ռադիոֆիկացված են, օգտվում են հեռուստատեսային հաղորդումներից։ Լույս է տեսնում «Շիրակ» շրջանային թերթը։

Ախուրյանի շրջանի բնակավայրերը

Բնակավայրի անվանումը	Բնակավայրի տիպը	Տնտեսությունների քանակը	Բնակչության թիվը (1970)
Ախուրյան	գյուղ	673	3954
Այգաբաց	գյուղ	183	771
Ազատան	գյուղ	717	3587
Ախուրիկ	գյուղ	213	1137
Առափի	գյուղ	308	1510
Արևիկ	գյուղ	291	3954
Բայանդուր (ներառյալ Բայանդուր երկաթուղային կայարանին կից ավանը)	գյուղ	119	596
Բենիամին	գյուղ	113	531
Գետք	գյուղ	99	476
Երազգավորս	գյուղ	205	174
Լեռնուտ	գյուղ	47	3954
Կամո	գյուղ	228	1373
Կապս	գյուղ	100	539
Կառնուտ	գյուղ	139	719
Կարմրաքար	գյուղ	37	131
Կրաշեն	գյուղ	56	242
Հայկավան	գյուղ	296	1368
Հացիկ (ներառյալ Մայիսյան երկաթուղային կայարանին կից ավանը)	գյուղ	188	851
Հովիտ	գյուղ	110	513
Հովունի	գյուղ	88	439
Ղարիբջանյան (ներառյալ Ախուրյան երկաթուղային կայարանին կից ավանը)	գյուղ	139	1290
Մայիսյան	գյուղ	227	1008
Մարմաշեն	գյուղ	287	1402
Մեծ Սարիար	գյուղ	100	425
Մուսայելյան	գյուղ	285	1599
Շիրակ	գյուղ	168	877
Ոսկեհասկ	գյուղ	393	2299
Ջաջուռ	գյուղ	178	836
Ջաջուռ երկաթուղային կայարանին կից ավան	ավան	78	423
Ջրառատ	գյուղ	237	1201
Վահրամաբերդ	գյուղ	143	730
Փոքրաշեն	գյուղ	53	223
Քեթի	գյուղ	176	868

Պատկերազարդումը տես աղ. VIII, 48–49 էջերի միջև՝ ներդիրում։

Գրկ. տես Հայկական Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետություն հոդվածի գրականությունը։

Ռ. Հովեսյան, Թ. Հակոբյան