ՀՍՀ/ԱՂՎԱՆԻՑ ԴՈՒՌ

ԱՂՎԱՆԻՑ ԴՈՒՌ, Դարբանդի դուռ, Ճորա պահակ, Չողա դուռ, անրություն հին և միջին դարերում։ Կառուցվել է Կովկասյան լշ–ի և Կասպից ծովի միջև ընկած միակ ճանապարհի վրա։ Անդրկովկասը պատնեշել է հյուսիսային քոչվոր ցեղերի ներխուժումներից պաշտպանելու համար։ Ամրության պարիսպների և երկաթակուռ դարպասների կառուցումը հին պատմիչները (Հովսեփոս Փլավիոս, Տակիտոս, Դիոն Կասիսոս, Պտղոմեոս և ուր.) վերագրում են Ալեքսանդր Մակեդոնացուն (մ. թ. ա. IV դ.)։ Արշակունիների օրոք (I–V դդ.) Ա. դ. հսկել են Մեծ Հայքի Հյուսիսային նախարարությունները՝ Գուգարքի բդեշխի գլխավորությամբ։ կովկասյան ցեղերի ավերիչ արշավանքներից տուժող Պարսկաստանը և Հռոմը նյութապես օժանդակել են Մեծ Հայքին՝ Ա. դ. հսկելու համար։ Արշակունիների թագավորության անկումից հետո Ա. դռան հսկողությունը Սասանյան Պարսկաստանը հանձնարարել էր Սյունիքի նախարարության ուժերին («Սիսական գնդին»): Պարսից Խոսրով I Անուշիրվանի օրոք (VI դ. կես) վերակառուցվում են Ա. դռան հինավուրց ամրությունները, որի մասին վկայում են հայ և արաբ մատենագիրները։ Սասանյան Պարսկաստանի անկումից (VII դ. կես) հետո Ա. դռան պահպանումը արաբները դրեցին Արմինիայի կառավարչի վրա։ Սելջուկյան և թաթար–մոնղոլական արշավանքներով խափանվեց Ա. դռան հսկողությունը (տես Դարբանդ)։

Գրկ. Եղիշե, Վարդանանց պատմությունը, Ե., 1958։ Ղազար Փարպեցի, Պատմութիւն Հայոց…, Թ., 1904։ Մովսես Կաղանկատվացի, Պատմություն Աղվանից աշխարհի, Ե., 1969։ Սեբեոս, Պատմություն, Ե., 1939։ Երեմյան Ս. Տ., Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»–ի, Ե., 1963։ Ган К., Иэвестия древних греческих и рим-ских писателей о Кавказе, Тифлис, 1884; Сб. материалов для описания местностей и племен Кавказа, 1903, в. 32. Բ. Ուլուբաբյան