ՀՍՀ/ԱՆԱԳ
ԱՆԱԳ (Stannum), Sո, տարրերի պարբերական համակարգի IV խմբի քիմիական տարր, կարգահամարը՝ 50, ատոմական զանգվածը՝ 118,69։ Բնական Ա. բաղկացած է (0,95%), (0,65%), (0,34%), (14,24%), (7,57%), (24,01%), (8,58%), (32,97%), (4,71%) և (5,98%) իզոտոպներից։ Վերջին իզոտոպը թույլ ռադիոակտիվ է ( տարի)։ Արհեստական ռադիոակտիվ իզոտոպներից կարևոր են՝ ( = 118 օր), ( = 175 օր) և ( = 136 օր)։ Ա. հայտնի է շատ վաղուց։ Ա. p տարր Է, նրա ատոմի Էլեկտրոնային թաղանթների կառուցվածքն է , թաղանթները լրացված են։ Նրա համաձուլվածքները պղնձի հետ՝ անագա–պղինձները, օգտագործվում էին դեռևս 6000 տարի առաջ։ Ավելի ուշ Ա. օգտագործվում էր տարբեր զարդեր, ամանեղեն պատրաստելու համար։ Հոմերոսի պոեմներում հիշատակություններ կան անագի մասին։ Երկրի կեղևի %(ըստ զանգվածի) Ա. Է։ Բնության մեջ հանդիպում Է միացությունների ձևով, որոնցից կարևորը անագաքարն է (կասիտերիտ)՝ ։ Ա–ի հանքավայրերի մասին տես Անագի հանքանյութեր հոդվածում։
![{\displaystyle {{\vphantom {A}}_{\hphantom {}}^{\hphantom {112}}{\mkern {-1.5mu}}{\vphantom {A}}_{{\vphantom {2}}{\llap {\smash[{t}]{}}}}^{{\smash[{t}]{\vphantom {2}}}{\llap {112}}}\mathrm {Sn} }}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/6f8096a04df6d0549f4fd7bcff6a49c0b6e1dcf2)
![{\displaystyle {{\vphantom {A}}_{\hphantom {}}^{\hphantom {114}}{\mkern {-1.5mu}}{\vphantom {A}}_{{\vphantom {2}}{\llap {\smash[{t}]{}}}}^{{\smash[{t}]{\vphantom {2}}}{\llap {114}}}\mathrm {Sn} }}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/bd308a724c9510595498a726259f95a71a99b5d9)
![{\displaystyle {{\vphantom {A}}_{\hphantom {}}^{\hphantom {115}}{\mkern {-1.5mu}}{\vphantom {A}}_{{\vphantom {2}}{\llap {\smash[{t}]{}}}}^{{\smash[{t}]{\vphantom {2}}}{\llap {115}}}\mathrm {Sn} }}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/c081cb3506b51e151a9ffa446a4f7d7008a6f515)
![{\displaystyle {{\vphantom {A}}_{\hphantom {}}^{\hphantom {116}}{\mkern {-1.5mu}}{\vphantom {A}}_{{\vphantom {2}}{\llap {\smash[{t}]{}}}}^{{\smash[{t}]{\vphantom {2}}}{\llap {116}}}\mathrm {Sn} }}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/689a8b498cff6bd2d7255d1224065673359d5eb0)
![{\displaystyle {{\vphantom {A}}_{\hphantom {}}^{\hphantom {117}}{\mkern {-1.5mu}}{\vphantom {A}}_{{\vphantom {2}}{\llap {\smash[{t}]{}}}}^{{\smash[{t}]{\vphantom {2}}}{\llap {117}}}\mathrm {Sn} }}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/81fbde34de45886be0bc0bb53680a23fcea82048)
![{\displaystyle {{\vphantom {A}}_{\hphantom {}}^{\hphantom {118}}{\mkern {-1.5mu}}{\vphantom {A}}_{{\vphantom {2}}{\llap {\smash[{t}]{}}}}^{{\smash[{t}]{\vphantom {2}}}{\llap {118}}}\mathrm {Sn} }}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/5073670a60df2321cc22378b3e246a33425a0c9f)
![{\displaystyle {{\vphantom {A}}_{\hphantom {}}^{\hphantom {119}}{\mkern {-1.5mu}}{\vphantom {A}}_{{\vphantom {2}}{\llap {\smash[{t}]{}}}}^{{\smash[{t}]{\vphantom {2}}}{\llap {119}}}\mathrm {Sn} }}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/c66763bdb0c3dfc3f951c9800c89c7d849b894be)
![{\displaystyle {{\vphantom {A}}_{\hphantom {}}^{\hphantom {120}}{\mkern {-1.5mu}}{\vphantom {A}}_{{\vphantom {2}}{\llap {\smash[{t}]{}}}}^{{\smash[{t}]{\vphantom {2}}}{\llap {120}}}\mathrm {Sn} }}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/1e69f655fd5e6c42eb95ef6e669a3789c872892b)
![{\displaystyle {{\vphantom {A}}_{\hphantom {}}^{\hphantom {122}}{\mkern {-1.5mu}}{\vphantom {A}}_{{\vphantom {2}}{\llap {\smash[{t}]{}}}}^{{\smash[{t}]{\vphantom {2}}}{\llap {122}}}\mathrm {Sn} }}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/4e6de28036a0480a56ab1c0526e719df9e6cf5d9)
![{\displaystyle {{\vphantom {A}}_{\hphantom {}}^{\hphantom {124}}{\mkern {-1.5mu}}{\vphantom {A}}_{{\vphantom {2}}{\llap {\smash[{t}]{}}}}^{{\smash[{t}]{\vphantom {2}}}{\llap {124}}}\mathrm {Sn} }}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/74663553b4e141e2d0d828af4933a0a19d932eb1)
![{\displaystyle {{\vphantom {A}}_{\hphantom {}}^{\hphantom {113}}{\mkern {-1.5mu}}{\vphantom {A}}_{{\vphantom {2}}{\llap {\smash[{t}]{}}}}^{{\smash[{t}]{\vphantom {2}}}{\llap {113}}}\mathrm {Sn} }}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/0bd034280defb5803861933f501fe3ac17c100b8)
![{\displaystyle {{\vphantom {A}}_{\hphantom {}}^{\hphantom {123}}{\mkern {-1.5mu}}{\vphantom {A}}_{{\vphantom {2}}{\llap {\smash[{t}]{}}}}^{{\smash[{t}]{\vphantom {2}}}{\llap {123}}}\mathrm {Sn} }}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/87387179876f5e7a220f6795625a64de7deb18c2)
![{\displaystyle {\mathrm {SnO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/5237d2e00c92f284e524b0c4e72e2b3aa533bc38)
Ա. կռելի, փափուկ, սպիտակ, արծաթափայլ մետաղ է, հալման ջերմաստիճանը՝ 231,9°C, եռմանը՝ 2362°C։ Հայտնի են Ա–ի α (խտությունը՝ 5846,6 կգ/մ³) և β (խտությունը՝ 7298,4 կգ/մ³) ալոտրոպային ձևափոխությունները։ 13,2°C–ից ցածր ջերմաստիճաններում β Ա–փոխակերպվում է մոխրագույն փոշու (տես Անագի ժանտախտ), որը կիսահաղորդչային հատկություններ ունեցող (X Ա. Է։ Ա. սովորական պայմաններում քիմիապես կայուն Է, օդում դանդաղ խամրում է օքսիդի բարակ թաղանթով պատվելու պատճառով։ Քիմիական միացություններում Ա. լինում է քառարժեք և երկարժեք։ Երկարժեք Ա. հեշտությամբ օքսիդանում Է՝ վերածվելով քառարժեք Ա–ի։ Հալված Ա. թթվածնի մթնոլորտում այրվում Է՝ առաջացնելով երկօքսիդ՝ , որը թթուների, հիմքերի, աղերի և վերականգնիչների ջրային նոսր լուծույթների նկատմամբ չափազանց կայուն նյութ Է։ Շիկացնելիս ածխածինը և ջրածինը վերականգնում են ։ Ա–ի երկօքսիդն օգտագործվում է արծնապակիներ և ջնարակներ ստանալու համար։ Ա–ի օքսիդը () թթուներում հեշտ լուծվող սև փոշի Է։ Արդ. կիրառություն չունի։ Ա–ի օքսիդները ջրում անլուծելի ամֆոտեր նյութեր են։ Ա. լուծվում է ալկալիների խիտ լուծույթներում՝ առաջացնելով անագային՝ և անագական՝ է թթուների աղեր (ստանիաներ և ստանատներ)։ Թթվային լուծույթներում Ա. գտնվում Է կամ կատիոնների ձևով։ Ա–ի և մագնեզիումի համաձուլվածքները թթվով մշակելիս առաջանում է (չնչին քանակով) Ա–ի հիդրիդ՝ , որը անգույն, թունավոր գազ Է։ Ա. հեշտությամբ միանում է ֆտորի և քլորի հետ՝ առաջացնելով և (տես Անագի քլորիդներ)։ Ծծմբի հետ տաքացնելիս Ա. առաջացնում է սուլֆիդներ՝ և ։ –ի դեղնաոսկեգույն բյուրեղները մտնում են փայտը, գիպսը և այլ իրեր ոսկեպատող ներկերի բաղադրության մեջ (թերթոսկի)։ Ազոտին, ածխածնին և սիլիցիումին Ա. ուղղակի չի միանում։ Հայտնի Է, սակայն, Ա–ի նիտրիդը՝ , որը քայքայվում է 360°C–ում։ Ա. միացություններ է առաջացնում բազմաթիվ մետաղների հետ։ Հալված Ա. հեշտությամբ թրջում է մետաղները՝ մեծացնելով նրանց դիմադրությունը կոռոզիայի նկատմամբ։ Օրգանական բազմաթիվ նյութերի հետ Ա. (հատկապես քառարժեք) առաջացնում է անագօրգանական միացություններ, որոնք թունավոր նյութեր են։ Նրանցից շատերը օգտագործվում են որպես պոլիվինիլքլորիդի կայունացուցիչներ, կաուչուկների հակաօքսիդներ և կատալիզատորներ՝ պոլիուրետանների ստացման համար, ինչպես նաև թղթի արդյունաբերության և անասնաբուժության մեջ։ Ա–ի ստացման համար հանքաքարը նախ հարստացնում են, ապա վերականգնում ածխածնով։ Կարևոր նշանակություն ունի նաև օգտագործված անագապղինձների և սպիտակ թիթեղների վերամշակումից երկրորդային անագի ստացումը։ Ա. օգտագործվում է պահածոների տուփերի համար երկաթի անագապատված սպիտակ թիթեղներ (արտադրվող Ա–ի 40%), զոդանյութեր, տպագրական և գնդառանցքակալային համաձուլվածքներ, անագապղինձ ևն պատրաստելու համար։
![{\displaystyle {\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {SnO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/574d38deba34107c37fbb1286e4a1579d7c9bbe5)
![{\displaystyle {\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {SnO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/346e8411698a739ab97069515dc9ac0a81dd8f0f)
![{\displaystyle {\mathrm {SnH} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/7e2690edd5084f0e6a79cc2713f8a7491d7b1a6a)
![{\displaystyle {\mathrm {SnF} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/975ced43f7b71239695ef3dfcf51534ffb03f760)
![{\displaystyle {\mathrm {SnCl} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/76d7adac6fe9445d954a51e6a1d9cf5114be58f9)
![{\displaystyle {\mathrm {SnS} {,}{\mkern {6mu}}\;~\mathrm {SnS} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/6a1e9264b9b509a3f83897b4f88916440dbbbc11)
![{\displaystyle {\mathrm {Sn} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {S} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/8ea6f43e373c869ec8f06e8019dbaef3520392a2)
![{\displaystyle {\mathrm {SnS} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/8e06e35018d6cfe33a1197732b539d46d51ae41b)
![{\displaystyle {\mathrm {SnN} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/fd157677b92fed97192e747611617ce9d4bcf411)