ՀՍՀ/ԿԱԹ
ԿԱԹ, լակտացիայի ընթացքում մարդու և կաթնասուն կենդանիների կաթնագեղձում սինթեզվող արտազատուկ, ֆիզիոլոգիական նշանակությամբ՝ նորածիս երեխայի կամ ձագի անփոխարինելի սնունդ: Ծննդաբերությունից հետո, առաջին օրերին կաթնագեղձերն արտադրում են խիժ, որն աստիճանաբար վերածվում է սովորական Կ-ի: Մոր կաթը պարունակում է երեխային անհրաժեշտ բոլոր սննդանյութերը: Կնոջ Կ-ի կայորիականությունը 65—70 կկալ 100 գ է, pH 6,9—7,5, խտությունը՝ 1,030—1,032 գ/սմ³: Պարունակում է. ջուր՝ 87,4, կուզեին՝ 0,91, ալբումին և գլոբալին՝ 1,23, ճարպ՝ 3,76, կաթնաշաքար՝ 6,29, մոխիր՝ 0,31, նաև որոշ քանակությամբ հանքային աղեր, վիտամիններ (А, В, С և D): Գյուղատնտեսական կենդանիների Կ. արժեքավոր սննդանյութ է: Լայնորեն օգտագործվում է հատկապես կովի, ավելի քիչ՝ այծի, ոչխարի, գոմեշի, ձիու, ուղտի, էշի, զեբուի, յակիևհյուսիսային եղջերուի Կ.: Կ-ից պատրաստում են կարագ, պանիր, կաթնաթթվային մթերք, պաղպաղակ: Կենդանիների Կ. սպիտակ կամ դեղնավուն երանգով, աննշան քաղցրությամբ հեղուկ է: Տարբեր կենդանիների Կ-ի քիմ. կազմըևսննդարարությունը տարբեր են (տես աղյուսակ): Կ-ի մեջ մտնող հիմնական սպիտակուցներն են կազեինը, լակտալբումինը հ լակտոգլոբոլլինը, որոնք պարունակումեն մոտ 20 ամինաթթու (10-ը՝ անփոխարինելի): Կազեինն օգտագործվում է պանիր և կաթնաշոռ արտադրելիս, ալբումինից և գլոբուլինից պատրաստում ենմանկական կերախառնուրդներ: Կաթնա յուղը պարունակում է գլխավորապես տրիգլիցերիդներ և ճարպաթթուներ՝ գնդիկների ձևով ցրված կաթի մեջ (1 մլ-ում՝ մոտ 3 մլրդ գնդիկ): Գնդիկները սովորաբար բարձրանում են Կ-ի վերինշերտը և առաջացնում կաթնասեր: Կ-ի ածխաջուրը՝ լակտոզը, օրգանիզմի էներգիայի կարևոր աղբյուրներից է: Կ. հա րուստ է նաև հանքային աղերով և միկրոտարրերով: Կ-ի կալցիումական աղերն օրգանիզմն ավելի լավ է յուրացնում, քան մյուս սննղանյութերհնը: Մանրէ ները 4—6°C-ում պաղեցրած թարմ կ-ում չեն զարգանում կամ ոչնչանում են: Թարմ Կ-ի թթվությունը՝ 16—18 T (Թերների): 28-30 T ում Կ. թթվում է, իսկ 65—70 Т ում՝ մակարդվում: Կ-ի մարսելիությունը մոտ 98 է: ՍՍՏՄ ԳԱ սննդի ԳՀԻ-ի տվյալներով՝ մարդն օրական պետք է օգտագործի 250—500 գ Կ. (երեխաները՝ 500—700 գ): Տես նաև Կաթի արդյունաբերություն:
| Կենդանիներ | Չոր նյութեր | Ճարպ | Սպիտակուց | Կազեին | Կաթնաշաքար | Մոխիր | Խտություն 20°C | Թթվություն |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Կով | 12,54 | 3,90 | 3,30 | 2,70 | 4,61 | 0,71 | 1,029 | 16,0 |
| Այծ | 13,09 | 3,41 | 4,49 | 3,56 | 4,42 | 0,77 | 1,032 | 10,5 |
| Ոչխար | 17,31 | 5,60 | 5,17 | 4,02 | 5,30 | 0,99 | 1,035 | 23,0 |
| Գոմեշ | 17,45 | 7,74 | 4,28 | 3,57 | 4,57 | 0,79 | 1,029 | 18,0 |
| Ուղտ | 13,62 | 4,47 | 3,50 | 2,70 | 4,95 | 0,70 | 1,031 | 14,5 |
| Հյուսիսային եղջերու | 35,70 | 19,70 | 10,90 | 8,70 | 3,60 | 1,40 | - | - |
| Զեբու | 15,40 | 6,70 | 4,30 | - | 3,60 | 0,77 | - | - |
| Յակ-մերուն | 12,00 | 6,50 | 5,00 | - | 5,60 | 0,90 | - | - |
| Զամբիկ | 12,23 | 1,23 | 2,13 | 1,26 | 6,54 | 0,36 | 1,033 | 7,0 |
| Էշ | 9,88 | 1,37 | 1,85 | 0,9 | 6,19 | 0,47 | - | 6,0 |
| Խոզ | 19,0 | 6,9 | 6,2 | - | 4,3 | 1,1 | - | - |
Ջ. Դիլանյան