ՀՍՀ/ԿԱԹՈՂԻԿՈՍՈՒԹՅՈՒՆ ՄԵԾԻ ՏԱՆՆ ԿԻԼԻԿԻՈ (ԿՄՏԿ)

ԿԱԹՈՂԻԿՈՍՈՒԹՅՈՒՆ ՄԵԾԻ ՏԱՆՆ ԿԻԼԻԿԻՈ (ԿՄՏԿ), Կաթողիկոսություն փոքր Հայոց, Հայրապետություն Մեծին Կիլիկիո, Եպիսկոպոսապետություն Տանն Կիլիկիո, Սսի կաթողիկոսություն, Անթիլիասի կաթողիկոսություն, Հայաստանյաց Առաքելական Եկեղեցու մասնավոր նվիրապետական աթոռը: Հոգևոր նշանակությամբ և եկեդեցա-վարչական ընդգրկումով (տարածքային-թեմական առումով ու իրավասությամբ) երկրորդային է Հայոց Հայրապետության Մայր Աթոռ Ա. Էջմիածնի նկատմամբ: «Ի հոգևորս» ենթակա է վերջինիս (տես Կաթողիկոսություն Ամենայն Հայոց): Հիմնադրվել է 1446-ին, Կիլիկիայի Սիս քաղաքում՝ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսության նախկին նստավայրում: Հիմնադիրը և առաջին կաթողիկոսն է կարապետ և Եվդոկացին, որն ունեցել է Ամենայն Հայոց կաթողիկոսության հավակնություն և պայքարել Էջմիածնի Հայոց կաթողիկոսության դեմ՝ չճանաչելով նրա գերագահությունը: Սակայն պայքարն աստիճանաբար մեղմացել է, և Սւոեփանոս Ա Սարաձորցու մահից (1488) հետո՝ գրեթե դադարել: Թեև XVI դ. սկզբին սուլթան Ս ուլեյման 1 (1520—60) գրավել և Օսմանյան կայսրության նահանգի էր վերածել Կիլիկիան, այնուամենայնիվ, մինչև XIX դ. կեսը այն միշտ ենթակա է եղել տարբեր ցեղերի խժդժություններին: Հաճախ գրավվել ու ավերվել է նաև Սիսը, հարստահարության ենթարկվել նրա կաթողիկոսարանը: ԿՄՏԿ գահակալներից շատերս ստիպված (սկսած Հովհաննես Բ Թլկուրանցուց, 1489—1525) երկրորդ աթոռանիստ են դարձրել Հալեպը, Ադանան, երբեմն էլ՝ մնացել թափառական: Քաղ. ու տնտ. անձուկ վիճակից ելք գտնելու հույսով ԿՄՏԿ աթոռակալներից ոմանք Խաչատուր Բ Երաժիշտ (1560—84), Ագարիա և Ջուղայեցի (տես Ազարիա Ջուղայեցի, 1584—1601) և այլք միամիտ դիմումներ են արել Եվրոպա, հատկապես Հռոմի պապերին և հռոմ. եկեղեցուն ծիսակատարողական որոշ զիջումներ անելու խոստումով, փորձել շահել նրանց հովանավորությունն ու աջակցությունը: ԿՄՏԿ և աթոռանիստ Սիսը դարձել են սսականության կենտրոն (Կ. Պոլսի հետ): Այնուամենայնիվ, ԿՄՏԿ կարողացել է պահպանեք Հայոց ավանդույթները և նպաստել Հայաստանյայց Առաքելական Եկեղեցու ինքնուրույնությանն ու անկախությանը: Այդ գործում հատկապես աչքի են ընկել Մչաաահւաններն իրենց ավանդապահությամբ ու մշտական ժխտական վերաբերմունքով լատինամետության բոլոր դրսևորումների դեմ: 1733—1865-ին շարունակաբար տիրելով ԿՄՏԿ աթոռը՝ նրանք վերջ են դրել աթոռակալական կռիվներին: Ղուկաս Ա Աջապահյան (1733-37), Միքայել և Աջապահյան (1737—58), Կիրակոս Ա Աջապահյան (1797—1822) կաթողիկոսներն զբաղվել են շինարարական, թեմական, վարչական ու հոգևոր-մշակութային հարցերով: Այդ համեմատական հանգիստը խաթարվել է XIX դ. 1-ին կեսին Կիլիկիայում նոր թափով սկսված չափան-օղլու և ղոզանօղլու ցեղերի ասպատակությունների պատճառով: Երկիրը և ԿՄՏԿ մատնվել են ծայրաստիճան քայքայման: Դրությունը չփոխվեց նաև 1865-ից հետո, երբ թուրք, իշխանությունները վերջ դրեցին երկրամասում զանազան ցեղերի տիրապետությանը և հաստատեցին իրենց վարչակարգը: Կիլիկիայի և ԿՄՏԿ-ի դրությունը էլ ավելի ծանրացավ XX դ. սկգբին: Ադանայի դեպքերի (տես Ադանայի կոտորած 1909), ապա Ա 1915-ի Մեծ եղեռնի հետևանքով Արևմտյան Հայաստանի ու Թուրքիայի հայաշատ այլ վայրերի նման, Կիլիկիան նույնպես դատարկվեց (հիմնականում 1920—22-ին) հայերից: Նրանց վերջին բեկորների հետ Սառակ Բ խաաայանը թողեց Կիլիկիան՝ բռնելով տարագրության ուղին: 1921-ի դեկտեմբերից Սիսը դադարեց ԿՄՏԿ աթոռանիստ լինելուց, իսկ 1922-ի սկզբիս կաթողիկոսարանը մատնվեց ավերի ու թալանի: 1922—30-ին ԿՄՏԿ, Շրուսաղեմի հայոց պատրիարքության, հայկ. զանազան միությունների ու կազմակերպությունների, ինչպեսևառանձին գործիչների նյութական ու բարոյական օգնությամբ, զգալի աշխատանք է կատարել կոտորածներից փրկված ու Սիրիայում, Լիբանանում, Կիպրոսում ապաստանած հայությանը համախմբելու, հազարավոր որբերին խնամելու, որբանոցներ ու վարժարաններ բացելու համար: ԿՄՏԿ-ի կյանքում նոր շրջան է սկսվել 1930-ի հուլիսից, երբ աթոռանիստ է դարձել Լիբանանի Մսթի-էիաս գյուղը: Սահակ Բ Խապայանի, աթոռակից կաթողիկոս Բ. Ա. Կյ ուլեսեր-յանի և այլոց ջանքերով վերակազմվել է կաթողիկոսարանը, հիմնվել տպարան, դպրեվանք (1930), կազմակերպվել նոր թեմեր, հրատարակվել (1932-ից) կաթողիկոսարանի «Հասկ» պաշտոնական պարբերականը ևն: Հոգևոր-մշակութային կյանքի զարգացումը շարունակվել է նաև հետագայում, հատկապես Գարեգին Ա Հովսեփյանի (1943—1952) օրոք: Այժմ (1979) ԿՄՏԿ ունի հոգևոր ճեմարան, դպրոց, մշակութային ու մարզական ակումբներ ևն: ԿՄՏԿ-ին են ենթակա Լիբանանի, Սիրիայի և Կիպրոսի հայոց թեմերը: 1902—56-ին ԿՄՏԿ գործել է Էջմիածնի Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսության ճանաչման և նրա հետ համերաշխության սկզբունքով: Սակայն 1956-ից ի վեր ԿՄՏԿ դաշնակցության ազդեցությամբ վարում է Հայոց եկեղեցու պառակտման վնասակար գիծ, հավակնում է դառնալ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսության հակաթոռը սփյուռքում և ամեն կերպ ձգտում է իր հոգևոր-վարչական իրավասությանր ենթարկել արտասահմանի հայ եկեղեցական թեմերը: ԿՄՏԿ կաթողիկոսների անվանացանկը

(վերանայված)

Կարապեա Ա Եվդոկացի— 1446— 77, Ստեփանոս Ա Սարաձորցի—1477— 88, Հովհաննես Ա Անտիոքցի—1488— 89, Հովհաննես Բ Թլկուրանցի—1489— 1525, Հովհաննես Գ Քիլիսցի (Կայծակն, Կայծառ)—1525—39, Սիմեոն Ա Զեթունցի—1539—45, Ղազար Ա Ջեթունցի—1545— 47, Թորոս Ա Սսեցի (Մայսենց)—1548— 50, Խաչատուր Ա Չորիկ— 1551— 60, Խաչատուր Բ Զեթունցի (Խաչիկ Ուլննցի, Երաժիշտ)—1560—84, Ազարիա Ա Տուղայեցի—1584—1601, Հովհաննես Դ Այնթափցի (Անթեպցի)—1601—21, Մինաս Ա Ասեցի (Կարնեցի, Քացախ)—1621—32, Աիմեոն Բ Սեբաստացի—1633— 48, Ներսես Ա Սեբաստացի—1648—54, Թորոս Բ Սեբաստացի— 1655— 57, Խաչատուր Դ Գալլատացի (Մինտեր-ճի, Մինտերճյան)—1657—74, Սահակ Ա Քիլիսցի (Մեյխանեճի, Մեյխանեճյան)—1674— 1686, Գրիգոր Ա Ադանացի (Պիծակն. P. Կյալհսերյանի ցանկում՝ Գրիգոր Բ Ատանացի)— 1686— 93, Աստվածատուր Ա Սասունցի (Նարին)—1693—94, Մատթեոս Ա Կեսարացի (Սարի)1694—1705, Հովհաննես Ա Հաճընցի—1705— 21, Գրիգոր Բ Կեսարացի (Ուղուրլու, Ուղուրլյան. Բ. Կյուլեսերյանի ցանկում՝ Գրիգոր Գ Կեսարացի)—1721—29, Հովհաննես Զ Հաճնցի (Տեր-Ադամ)—1729—33, Ղուկաս Ա Աջապահյան (Աջպահ, Աջպան, Սսեցի)—1733—37, Միքայել Ա Աջապահյան (Ասե-ցի)—1737—58, Գաբրիել Ա Աջապահյան (Սսեցի)1758—70, Եփրեմ Ա Աջապահյան (Սսեցի)—1771—84, Թեոդորոս Ա Աշապահյան (Ասեցի, այլ ցանկերում՝ Թորոս Գ Ասեցի Աջապահյան)—1784—96, Կիրակոս Ա Աջապահյան (Ասեցի, Մեծն, Մեծագործ)—1797— 1822, Եփրեմ Բ Աջապահյան (Ասեցի, Տհր-Մանվելյան)1823— 31, Միքայել Բ Աջապահյան (Ասեցի, Ղուկասյան) 1832—55, Կիրակոս Բ Աջապահյան (Ասեցի)— 1855—65, Մկրտիչ Ա Քեֆսիզյաե (Մարաշցի)—1871—94, Սահակ Բ Խապայան (Եղեգցի)—1902—39, Պետրոս Ա Սարաճյան—1940, Գարհգին Ա Հովսեփյան—1943— 52, Զարեհ Ա Փայասլյան—1956— 63, Խորեն Ա Բարոյան—1963-ից (39-րդ գահակալը):

Գրկ. Թովմա Մեծոփեցի, Յիշատակարան, Թիֆլիս, 1892: Օրմանյան Մ., Ազգապատում, մաս 2—3, ԿՊ—Երոաաղեմ, 1914— 27: Կյուլեսերյան Բ., Պատմություն Կաթողիկոսաց Կիլիկիո, Անթիլիաս, 1939: