ՀՍՀ/ԿԵՏՈՆՆԵՐ

ԿԵՏՈՆՆԵՐ, (Ketones) - օրգանական միացությունների դաս: Պարունակում են կարբոնիլ-խումբ (CO), որին միացած են ածխաջրածնային երկու ռադիկալ՝ R-CO-R': R-ի և R'-ի բնույթից կախված, լինում են՝ ալիֆատիկ (ճարպային), ալիցիկլիկ, արոմատիկ և հետերոցիկլիկ շարքի Կ.: Երբ R=R'-ի, Կ. կոչվում են համաչափ, օրինակ, դիմեթիլկետոն՝ CH₃COCH₃, դիֆենիլկետոն՝ C₆H₅COC₆H₅: Հակառակ դեպքում, երբ ածխաջրածնային ռադիկալները տարբեր են, Կ. կոչվում են անհամաչափ, օրինակ, ացետոֆենոն՝ C₆H₅COCH₃: Ըստ կարբոնիլ-խմբի թվի, տարբերում են միա-, երկ-, եռ- ևն Կ.: Մոլեկուլում, կարբոնիլ խմբերի հեռավորությունից կախված, դիկետոնները լինում են՝ α, β, γ ևն Կ.: Ըստ ռացիոնալ անվանակարգման, Կ. անվանում են համապատասխան ածխաջրածնային ռադիկալների անվանը «կետոն» բառն ավելացնելով, օրինակ, մեթիլէթիլկետոն՝ CH₃COCH₂CH₃: Իսկ ըստ Ժնևյան (կամ պաշտոնական) անվանակարգության, ճարպային շարքի Կ-ի անվանումները բխեցնում են համապատասխան ածխաջրածինների անուններից, որոնց ավելացնում են «ոն» վերջածանցը և թվով ցույց տալիս CO խմբի տեղը, օրինակ, դիէթիլկետոնը՝ CH₃CH₂COCH₂CH₃, անվանում են պենտանոն-3: Շատ Կ. ստացել են պատահական անուններ, օրինակ, ացետոն, ացետոֆենոն ևն: Ճարպային ցածրագույն Կ. դուրեկան հոտով, անգույն հեղուկներ են, լուծվում են ջրում, իսկ բարձրագույնները պինդ նյութեր են: Բոլոր Կ. լուծվում են օրգ. լուծիչներում: Ստացման եղանակով և քիմ. հատկություններով Կ. նման են ալդեհիդներին, սակայն դրանք պակաս ռեակցունակ են և ավելի կայուն՝ օքսիդացման նկատմամբ, որը պայմանավորված է կարբոնիլ խմբի բևեռացման աստիճանով: Կ-ին բնորոշ են երկու ռեակցիաներ, որոնք պայմանավորված են կարբոնիլ-խմբի առկայությամբ՝ կարբոնիլ-խմբին միացում և դրա թթվածնի ատոմի տեղակալում: Օրինակ, Կ-ին հեշտությամբ է միանում կապտաթթուն՝ HCN, և առաջացնում օքսինիտրիլներ՝ RC(OH)R'CN: Կ-ի հետ նույն ձևով է փոխազդում նատրիումի բիսուլֆիտը՝ NaHSO₃, քլորոֆորմը՝ CHCl₃, ևն: Կ. հիդրվելիս առաջացնում են երկրորդային սպիրտներ՝  

RCOR' + H₂ → RCH(OH)R',

իսկ մետաղաօրգանական միացությունների հետ փոխազդման և հետագա հիդրոլիզի դեպքում՝ երրորդային սպիրտներ՝

RCOR' + R"MgX → RR'C(R")OMgX → RR'R"COH:

PCl₅-ի հետ փոխազդելիս Կ-ի թթվածնի ատոմը տեղակալվում է քլորի երկու ատոմով: Հիդրօքսիլամինի հետ Կ. տալիս են կետօքսիմներ՝

RR'CO + NH₂OH → RR'C=NOH:

Այս ռեակցիան, ինչպես նաև թթվածնի տեղակալմամբ բյուրեղային այլ նյութերի (հիդրազոնների, 2,4-դինիտրոֆենիլհիդրազոնների, սեմիկարբազոնների ևն) առաջացումը կիրառում են Կ. առանձնացնելու, իսկ այդ նյութերի հիդրոլիզը՝ մաքուր Կ. ստանալու համար: Մեծ նշանակություն ունի կարբոնիլ-խմբի վերականգնումը մինչև CH₂-ի (Կիժներ-Վոլֆի ռեակցիա): Արդյունաբերության մեջ Կ. ստանում են երկրորդային սպիրտների դեհիդրմամբ՝

RCH(OH)R' → RCOR' + H₂,

կարբոնաթթուների կալցիումական աղերի ջերմային քայքայմամբ՝

(RCOO)₂Ca → RCOR + CaCO₃,

կամ կատալիզատորների (թորիումի, բարիումի օքսիդների, կալցիումի կարբոնատի) վրայով կարբոնաթթուների գոլորշիներ անցկացնելով: Արոմատիկ և ճարպարոմատիկ Կ. ստանում են ալյումինի քլորիդի առկայությամբ արոմատիկ ածխաջրածինների վրա թթուների քլորանհիդրիդներ ազդելով, օրինակ,

C₆H₆ + CH₃COCl → C₆H₅COCH₃ + HCl:

Շատ Կ. կարելի է ստանալ կատալիզատորների առկայությամբ ածխաջրածիններն օդի թթվածնով օքսիդացնելով, օրինակ, էթիլբենզոլից ստանում են ացետոֆենոն, ցիկլոհեքսանից՝ ցիկլոհեքսանոն: Կ. ունեն մեծ կիրառություն: Օրինակ, ցիկլոհեքսանոնը ելանյութ է կապրոնի ստացման համար: Միխլերի կետոնը կիրառվում է տրիարիլմեթանային ներկանյութերի, իսկ որոշ Կ.՝ օծանելիքի արտադրության մեջ:

Գրկ. Несмеянов А.Н., Несмеянов Н.А., Начала органической химии, кн. 1—2, М., 1969—70.