ՀՍՀ/ՀԱՄԻ ՕՐԳԱՆՆԵՐ

ՀԱՄԻ ՕՐԳԱՆՆԵՐ, համի զգացողությունն ընկալող օրգաններ: Անողնաշար կենդանիների մեծ մասի համի և հոտառության օրգանները բաժանված չեն: Ստորին ողնաշարավորների, օրինակ, ձկների Հ. օ. կարող են տեղադրված լինել ամբողջ մարմնում, հատկապես շրթունքներին, բեղիկներին, բերանի խոռոչում, խռիկային աղեղիկներում: Երկկենցաղների Հ. օ. բերանի, մասամբ` քթի խոռոչում ևն: Կաթնասունների և մարդու Հ. օ. բերանի խոռոչում են, հիմնականում լեզվի լորձաթաղանթի ծակոտիների տակ և բաշխված են անհավասարաչափ: Հ. օ. առավել զարգացած են այն կենդանիների մոտ, որոնք դանդաղ և լավ են ծամում կերը: Լեզվի եզրերը ավելի զգայուն են թթու, ծայրը և եզրերը` աղի, քաղցր, հիմքը` դառը համերի նկատմամբ: Հ. օ–ի բջիջները ձևափոխված էպիթելային բջիջներն են և չունեն նյարդային վերջույթներ: Համի 30–50 բջիջներ շրջապատված են հենարանային բջիջներով և օժտված են նուրբ թաղանթային ելուստներով, որոնք ընկղմված են ծակոտիների հատակը կազմող մուկոբազմաշաքարներ և ամինաթթուներ պարունակող նյութերում: Հ. օ–ից անջատված են սպիտակուցներ, որոնք հավանաբար համի բջիջների թաղանթային ելուստների բաղադրիչներն են: Նշված թաղանթային սպիտակուցների մոլեկուլները, կապվելով թքի մեջ լուծված նյութերի մոլեկուլների հետ, առաջացնում են համի բջիջների գրգռում, որը գրանցվում է համի բջջի արտաքին թաղանթի պոտենցիալի փոփոխման ձևով: Առաջացած թաղանթային պոտենցիալը համապատասխանում է նյարդային բջիջների հաղորդակցման «լեզվին»– կոդին և փոխանցվում է համի բջիջներին շրջապատող կենտրոնաձիգ նյարդաթելերին: Վերջիններով հաղորդումը տարածվում է դեպի համի վերլուծիչ կենտրոններ, որոնք տեղակայված են երկարավուն ուղեղում, տեսողական թմբերում և գլխուղեղի կեղևում: Համի վերլուծիչ շղթայի` ընդունիչ բջիջների, կենտրոնաձիգ նյարդաթելերի և համի զգացողության կենտրոնների հաջորդական գրգռմամբ առաջանում է համի զգացողությունը: Տարբեր նյութեր առաջացնում են համի տարբեր զգացողություն, որը սննդանյութերը համի օգնությամբ ճանաչելու հիմքն է: Համի առանձին երանգներն առաջանում են հիմնականում համի պարզագույն` աղի, թթու, քաղցր և դառը զգացողությունների համադրումից: Թթու համը պայմանավորված է ազատ ջրածնային իոնների խտությամբ: Կերակրի աղը միակ նյութն է, որն օժտված է մաքուր աղի համով: Քաղցր համը առաջացնում են ալկալոիդները, գլիկոլները, շաքարներն ու նրանց ածանցյալները: Անօրգանական աղերի մոլեկուլային զանգվածի աճմանը զուգընթաց փոխվում է նրանց համը աղիից դեպի դառը: Սակայն խիստ համապատասխանություն չի հայտնաբերված նյութերի քիմ. և ֆիզիկական հատկանիշների ու նրանց համի միջև: Շատ դառը համ ունեցող նյութերը թունավոր են, սակայն բոլոր թունավոր նյութերը դառը չեն, օրինակ, կապարի աղերը թունավոր են, սակայն` քաղցր: Հարմարվողականությունը քաղցր և աղի համ ունեցող նյութերի նկատմամբ ավելի արագ է տեղի ունենում, քան` դառը և թթու: Նյութերի երկարատև ազդեցության հետևանքով համի զգացողությունը նվազում է, որը Հ. օ–ի հարմարվողականության արդյունք է: U. Պետոոսյան