ՀՍՀ/ՀԵՏԵՐՈԶԻՍ
ՀԵՏԵՐՈԶԻՍ (հուն. –փոփոխություն, փոխակերպում), կենսաբանական երևույթ, որի դեպքում ոչ ազգակցական տրամախաչումից ստացված առաջին սերունդը (F 1) կամ հիբրիդը տնտեսական ու կենսաբանական մեկ կամ մի շարք հատկանիշներով գերազանցում է ծնողական ձևերին (տես Խաչասերում): «Հ.» տերմինն առաջարկել է ամերիկացի գենետիկ Գ. Շելը (1912–ին), սակայն գիտության մեջ այն գործածվում է 1914–ից: Մինչև այդ բուսաբուծության մեջ օգտագործվում էր «հիբրիդային ուժ» հասկացությունը, որն առաջին անգամ նկարագրել է Հ. Կելռեյտերը (1760–ին): Չնայած Հ–ի երևույթը մարդկությունը օգտագործում է հին ժամանակներից, բայց դեռևս դրա մեխանիզմը լրիվ չի բացահայաված: Բուսական և կենդանական պոպուլյացիաներում Հ. հանդես է գալիս գենետիկական բազում ձևերով` կենսունակությամբ, վերարտադրողականությամբ, մթերատվությամբ (բերքատվությամբ) ևն, իսկ երբեմն դրանց մասնակի կամ ամբողջական զուզակցմամբ ծնողական ձևերին գերազանցելու տարբերակներով: Ներկայումս գերիշխում է այն կարծիքը, որ Հ. հիմնականում պայմանավորված է գենետիկական տարբեր մեխանիզմներով, որտեղ կարևորվում են հատկապես դոմինանտությունը, հետերոզիգոտությունը և գերդոմինանտությունը: F 1–ի Հ. ցայտուն է դրսևորվում, երբ տրամախաչվում են մաքուր գծային կամ տևական ազգակցական բուծումից ստացված տարբեր ծնողական ձևեր կամ, այլ կերպ ասած, երբ բարձր է նրանց հոմոզիգոտության աստիճանը: Այս դեպքում, օրինակ, եթե X գիծն ունի AAbbDD, իսկ У գիծը` aaBBdd գենոտիպ, ապա F 1–ը կունենա AaBbDd գենոտիպ: Քանի որ դոմինանտ գեների (A, B, D) հետերոզիգոտ վիճակում (Aa, Bb, Dd,) գտնվելը ըստ դոմինանտության չի տարբերվում նրանց հոմոզիգոտությունից (AA, BB, DD), ուստի ենթադրվում է, որ այդպիսի գծերի տրամախաչման ժամանակ F 1–ն ունենում է ավելի շատ դոմինանտ բարենպաստ գործոններ, քան ծնողական ձևերից յուրաքանչյուրը: Գենետիկական կարևոր մեխանիզմներից է նաև հետերոզիգոտությունը, որը հիբրիդային օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական հնարավորությունները հարստացնում է տարբեր ալելների մեծ հավաքածուով: Նման դեպքում միևնույն լոկուսի ոչ միատեսակ ալելները, ի տարբերություն հոմոզիգոտ վիճակի, պայմանավորում են օրգանիզմի կենսաքիմիական ֆունկցիաների առավել բազմազանություն, որովհետև գենոտիպը ընդգրկում է հետերոզիգոտ վիճակում գտնվող նոր գեներ: Միաժամանակ տվյալ լոկուսի հետերոզիգոտ ալելները ստեղծում են տնտ. օգտակար հատկանիշների դրսևորման փոխադարձաբար լրացնող գումարային արդյունք` շնորհիվ գերդոմինանտության: Հ. պայմանավորող գործոնների թվում չի բացառվում նաև գենետիկական հաշվեկշռի, էպիստազի, գենոտիպի և միջավայրի փոխազդեցության ևնի դերը: Քանի որ F 2 և հաջորդ սերունդներում Հ. անհետանում է, ուստի գործնականում կարևոր նշանակություն է ստանում F 1–ի պահպանումը: Այդ նպատակով լայնորեն կիրառվում է հետերոզիգոտ հիբրիդների (կարտոֆիլի, ելակի, ցիտրուսային կուլտուրաների, բազմաթիվ ծառատեսակների ևն) անսեռ բազմացման մեթոդը: Հիբրիդային կենդանիների բուծման համար կարևորվում է արհեստական պարթենոգենեզի կիրառումը: Այդպիսի փորձեր կատարված են շերամորդի, գորտերի և ճագարների վրա: Եգիպտացորենի Հ. արդյունավետ դարձնելու համար օգտագործում են 4 հիբրիդացված գծեր: Ըստ այդ սխեմայի, սկզբում ստանում են երկու միջգծային հիբրիդներ (Ա x Բ և Գ x Դ), որոնց բերքատվությունն անհամեմատ բարձր է, և սերմացուի պակասը չի թանկացնում արտադրությունը, իսկ այնուհետև որպես ծնողական ձևեր են ծառայում միջգծային հիբրիդները: Հ–ի շնորհիվ եգիպտացորենի բերքատվությունը ավելացել է 25–30–ով: Ներկայումս Հ. լայն կիրառություն է գտել բուսաբուծության գրեթե բոլոր ճյուղերում, թռչնաբուծության, խոզաբուծության և տավարաբուծության մեջ:
Գրկ. Кушнер Х. Ф., Генетические основы использования гетерозиса в животноводстве, в кн.: «Генетические основы селекции животных», М., 1969 Дубинин Н. П., Общая генетика, М., 1970 Майр Э., Популяции, виды и эволюция, М., 1974.
Վ. Աբրահամյան