ՀՍՀ/ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՖՈՆԴԵՐ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՖՈՆԴԵՐ, սոցիալիստտկան հասարակարգի ազգային հարստության կարևորագույն մասը: Ըստ նշանակման ստորաբաժանվում են արտադրականի և ոչ արտադրականի: Արտադրական Հ. ֆ. աշխատանքի միջոցներ են, որ գործում են սոցիալիստական հասարակարգի նյութական արտադրության ոլորտում, արտադրությունը սպասարկում են երկար ժամանակաընթացքում, արտադրական պրոցեսին մասնակցում են ամբողջությամբ ու բազմաթիվ անգամ: Դրանք պահպանում են բնաիրային ձևը և սեփական արժեքն աստիճանաբար (մաս–մաս), մաշվածքի չափով փոխանցում իրենց օգնությամբ արտադրված արդյունքին: Արտադրական Հ. ֆ. տնտ. նոր կատեգորիա է, որն առաջացել է կապիտալիզմը սոցիալիզմով փոխարինելու և «հիմնական կապիտալ» կատեգորիայի մահացման հետևանքով: Այն արտահայտում է սոցիալիստական արտադրահարաբերությունները, հանդես է գալիս որպես սոցիալիստական հանրայնացված աշխատանքի միջոց, որը բացառում է շահագործական հարաբերությունները և կազմակերպվում պլանաչափության սկզբունքով: ՍՍՀՄ արտադրական Հ. ֆ. զարգացած սոցիալիստական հասարակարգի նյութատեխնիկական բազայի միջուկն են և պայմանավորում են արտադրության բոլոր տարրերի ֆունկցիոնալ դերը` դրանց միասնության ու փոխկապվածության մեջ: Արտադրական Հ. ֆ–ի ընդլայնված վերարտադրության ընթացքում, առաջավոր տեխնիկայի բազայի վրա, ստեղծվում են նյութական բարիքների առատության ու մարդու համակողմանի զարգացման նախադրյալներ: 1979–ին (հունվ. 1–ի դրությամբ), 1965–ի համեմատ, ՍՍՀՄ ժողտնտեսության արտադրական Հ. ֆ. աճել են 2,8 անգամ, կազմել 1006 մլրդ ռ.: Ըստ ՍՍՀՄ–ում ընդունված դասակարգման, արտադրական Հ. ֆ–ին վերաբերում են` արտադրական շենքերն ու կառույցները, ուժային ու բանող մեքենաները, փոխանցող հարդարանքները, չափող ու կարգավորող սարքերը, լաբորատոր սարքավորումը, հաշվողական տեխնիկան, տրանսպորտի միջոցները, գործիքներն ու գույքը (որ ծառայում են 1 տարուց ավելի և ունեն 50 ռ. ավելի արժեք), բանող ու մթերատու անասունները ևն: Թվարկված տարրերի հարաբերակցությունն արտադրական Հ. ֆ–ի ընդհանուր արժեքում արտադրության տարբեր ճյուղերում նույնը չէ: Օրինակ, արդյունահանող արդյունաբերության մեջ կառույցների բաժինը, որպես կարգ, մեծ է, քան վերամշակող արդյունաբերության մեջ: Արտադրական Հ. ֆ–ի կառուցվածքը տարբեր է նաև նույն ճյուղի ձեռնարկություններում: Մեքենայացման ու ավտոմատացման, արտադրության համակենտրոնացման առավել բարձր մակարդակ ունեցող ձեռնարկություններում մեծ է սարքավորումների, փոքր` շենքերի տեսակարար կշիռը: Արտադրական Հ. ֆ–ի առանձին տարրերի հարաբերակցության վրա էապես ազդում են աշխարհագրական տեղաբաշխումն ու կլիմայական պայմանները: Բոլոր, արտադրական Հ. ֆ. բաժանվում են ակտիվ (մեքենաներ, սարքավորում, սարքեր) և պասսիվ (շենքեր, կառույցներ) մասերի: Աշխատանքի արդյունավետության բարձրացման համար վճռորոշն ակտիվ մասն է, որն ապահովում է արտադրական պրոցեսների մեքենայացումն ու ավտոմատացումը, տեխնիկայի որակական ու քանակական աճը, անմիջականորեն ազդում աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման վրա: Պասսիվ մասի ազղեցությունն անուղղակի է, սակայն ժողտնտեսության մի շարք ճյուղերում (նավթարդյունահանող, ածխի ևն) կառույցները արտադրական Հ. ֆ–ի ակտիվ գործող մասն են և մեքենաների հետ հանդիսանում են արտադրության աճի կարևոր գործոններ: Արտադրական Հ. ֆ–ի ամբողջ մասսայում մեքենաների բաժնի ավելացումն ապահովում է տեխ. զինվածության և աշխատանքի արտադրողականության աճը: Շենքերը, որ ապահովում են աշխատանքի սանիտարա–հիգիենիկ պայմանները, նույնպես ազդում են աշխատանքի արտադրողական ուժի վրա: Այստեղից էլ` օպտիմալ է համարվում արտադրական Հ. ֆ–ի ակտիվ ու պասսիվ մասերի այնպիսի հարաբերակցությունը, երբ աշխատանքի պաշտպանության ու անվտանգության տեխնիկայի բոլոր կանոնների լրիվ պահպանման պայմաններում ապահովվում է սարքավորումների առավել բարձր տեսակարար կշիռը: Արտադրական Հ. ֆ. ունեն ոչ միայն բնաիրային ձև, այլև արժեքային (դրամական) արտահայտություն: Դրանք գնահատվում են սկզբնական, վերականգնման և սկզբնական կամ վերականգնման արժեքով` հաշվի առնելով մաշվածքը: Արտադրական Հ. ֆ–ի գնահատումն ըստ սկզբնական արժեքի ցույց է տալիս դրանց ձեռք բերման (ներառյալ փոխադրումն ու տեղակայումը) կամ արտադրության փաստացի արժեքի մեծությունը: Այս մեթոդով գնահատելիս, արտադրական Հ. ֆ. արտահայտվում են խառը գներով (սարքավորումների գների ու շինարարության արժեքի փոփոխման պատճառով), որի հետևանքով տվյալները դառնում են անհամեմատելի: Վերականգնման արժեքով գնահատմամբ որոշվում է արտադրական Հ. ֆ–ի վերարտադրության արժեքը արտադրության նոր պայմաններում (տվյալ տարվա): Վերականգնման արժեքը դրանց սկզբնական արժեքն է` տվյալ ժամանակաընթացքում կատարված փոփոխությունների (էժանացում կամ թանկացում) հաշվառումով: Այսպիսով միատեսակություն է մտցվում տարբեր տարիներում ստեղծված արտադրական Հ. ֆ–ի տարրերի գնահատման մեջ, առավել ճիշտ են արտացոլվում ձեռնարկությունների արտադրատեխնիկական հնարավորությունները: Վերականգնման արժեքով Հ. ֆ–ի վերագնահատումը կապված է միջոցների, ջանքերի ու ժամանակի մեծ ծախսումների հետ և իրականացվում է միայն պարբերաբար: Սկզբնական և վերականգնման արժեքներով գնահատումները չեն արտահայտում Հ. ֆ–ի մաշվածության (տես Արտադրամիջոցների ֆիզիկական և բարոյական մաշում) աստիճանը, այդ պատճառով դրանք գնահատվում են նաև վերականգնման կամ սկզբնական արժեքով` հաշվի առնելով մաշվածքը: Այս գնահատմամբ արտահայտվում է դեռևս արդյունքին չփոխանցված Հ. ֆ–ի արժեքը: Մաշված արտադրական Հ. ֆ–ի փոխհատուցումն իրականացվում է ամորտիզացիոն ֆոնդի (տես Ամորտիզացիա հիմնական արտադրական ֆոնդերի), իսկ դրանց աճը` ազգային եկամտի կուտակման ֆոնդի հաշվին (մասնակիորեն նաև ամորտիզացիոն գումարների հաշվին): Արտադրական Հ. ֆ–ի հանգույցների, մասերի և դետալների մաշվածքը բնաիրային ձևով փոխհատուցելու և դրանց աշխատունակ վիճակը ծառայության ամբողջ ընթացքում ապահովելու համար կատարվում է Հ. ֆ–ի նորոգում: Տնտեսագիտորեն տարբերում են նորոգման երեք տեսակ` վերականգնողական (բնական աղետների, ռազմ. ավերումների, Հ. ֆ–ի երկարատև անգործության հետևանքների վերացում), ընթացիկ նորոգում և կապիտալ նորոգում: Արդյունաբերության որոշ ճյուղերի ձեռնարկություններում առանձնացվում է նաև միջին նորոգումը (սարքերի մասնակի քանդում–հավաքում, հանգույցների տեխ. վիճակի ստուգում, անսարքության վերացում): Արտադրական Հ. ֆ–ի ռացիոնալ օգտագործումը մեծ արդյունք է տալիս: Ֆոնդահատույցի բարձրացումը միայն 1–ով ապահովում է ՍՍՀՄ հասարակական արդյունքի աճ` 10 մլրդ ռ–ով: Արտադրական Հ. ֆ–ի օգտագործման արդյունավետության բարձրացման ուղիներն են` ստեղծվող կարողությունների գործարկման արագացում, մեքենաների առկա պարկի ընդհանուր ծավալում գործող սարքավորումների բաժնի մեծացում, նորոգման ժամկետների կրճատման և միջնորոգման ժամանակաշրջանի երկարացման միջոցով սարքավորումների աշխատաժամանակի ավելացում, հերթափոխի ընթացքում յուրաքանչյուր մեքենայի առավելագույն և արտադրողական օգտագործում` սարքավորման հավասարաչափ բեռնվածության (ռիթմիկ աշխատանքի) բազայի վրա, արտադրության առաջավոր տեխնոլոգիայի կիրառում ևն: Ոչ արտադրական` Հ. ֆ. անմիջականորեն չեն մասնակցում արտադրության պրոցեսին, մի շարք տարիների ընթացքում ապահովում են ոչ արտադրական սպառումը և վերարտադրվում միայն ազգային եկամտի հաշվին: Դրանց վերաբերում են բնակելի տները, լուսավորության, գիտության, կուլտուրայի, արվեստի, առողջապահության, կոմունալ տնտեսության, կառավարման և այլ հիմնարկների ու կազմակերպությունների շենքերն ու սարքավորումը: 1979–ի սկզբին ՍՍՀՄ Հ. ֆ. (արտադրական և ոչ արտադրական) կազմել են 1540 մլրդ ռ. կամ երկրի ազգային հարստության 64,3–ը:

Արդյունաբերա-արտադրական հիմնական ֆոնդերն ըստ տարրերի և ըստ ՄՍՀՄ արդյունաբերության ճյուղերի՝ 1979-ի հունվարի 1-ի դրությամբ (ըստ ինքնուրույն հաշվեկշիռ ունեցող ձեռնարկությունների)

	Ամբողջ արդյունաբերություն	Էլեկտրաէներգետիկա	Վառելանյութերի արդյունաբերություն	Սև մետալուրգիա	Քիմ․ և նավթաքիմիական արդյունաբերություն	Մեքենաշինություն և մետաղամշակում	Թեթև արդյունաբերություն	Սննդի արդյունաբերություն
Շենքեր	100	29,3	19,1	11,3	33,2	40,4	45,4	36,3
Կառույցներ	100	13,6	17,2		14,9	7,2	5,3	11,5
Փոխանցող հարմարանքներ	100	8,5	53,6	12,9	12,1	3,9	3,1	3,3
Ուժային մեքենաներ և սարքավորումներ	100	19,9	18,4	7,0	2,8	2,5	2,1	3,1
Բանող մեքենաներ և սարքավորումներ	100			3,7	31,6	37,6	39,8	40,1
Չափող և կարգավորող սարքեր ու լաբորատոր սարքավորումներ	100				2,1	2,4	0,4	0,7
Տրանսպորտի միջոցներ	100				1,8	2,0	1,4	3,9
Այլ հիմնական ֆոնդեր	100				1,5	4,0	2,5	1,1

Հիմնական ֆոնդերն ըստ ՍՍՀՄ ժողտնտեսության ճյուղերի (տարվա վերջին, 1973-ի համադրելի գներով, մլրդ ռ.)

	1965	1970	1975	1978
Բոլոր Հ. ֆ. (ներառյալ անասնահոտը)	601	860	1256	1540
Արտադրական հիմնական ֆոնդեր	360	531	805	1006
այդ թվում՝
արդյունաբերության	168	255	385	479
գյուղատնտեսության	77	106	167	211
տրանսպորտի և կապի	83	117	171	209
շինարարության	12	22	35	48
առևտրի, հասարակական սննդի, մթերումների, նյութա- տեխնիկական մատակարարման և նյութական արտա- դրության այլ ճյուղերի || 20 || 31 || 47 || 59
Ոչ արտադրական Հ. ֆ.	241	329	451	534
այդ թվում՝
բնակարանային տնտեսության	159	204	267	309
կոմունալ տնտեսության և կենցաղային սպասարկման	25	39	56	69
առողջապահության և լուսավորության	31	48	75	93
գիտության, կուլտուրայի, արվեստի և ոչ արտադրական այլ ճյուղերի || 26 || 38 || 53 || 63

Գրկ. Առաքելյան Ա. Ա., Ձեռնարկությունների արտադրական ֆոնդերը և նրանց ավելի լավ օգտագործման ուղիները, Ե., 1961: Սոցիալիստական վերարտադրության լենինյան ուսմունքը, Ե., 1970: Аракелян А.А. и др., Воспроизводство основных фондов СССР, М., 1970 Захаров В. Г., Научно–техническая революция и обновление основных фондов, Л., 1973 Иванов Е.А., Основные фонды: воспроизводство и повышение фондоотдачи, М., 1978.

Ա. Առաքելյան