ՀՍՀ/ՀՈՏԱՎԵՏ ՆՅՈՒԹԵՐ

ՀՈՏԱՎԵՏ ՆՅՈՒԹԵՐ, բնորոշ հաճելի հոտով օրգանական միացություններ, որոնք օգտագործվում են օծանելիքի ու կոսմետիկական տարբեր նյութերի, օճառի, սինթետիկ լվացող միջոցների, սննդի և այլ ապրանքների արտադրության մեջ: Հ. ն. լայնորեն տարածված են բնության մեջ: Դրանք մտնում են եթերային յուղերի, հոտավետ խեժերի, ինչպես նաև բուսական և կենդանական ծագում ունեցող նյութերից անջատվող օրգ. այլ նյութերի բարդ խառնուրդների մեջ: Օրգ. նյութերի հոտի և դրանց կառուցվածքի Փոխադարձ կապի մասին կան բավականաչափ փորձնական տվյալներ, սակայն դեռևս հնարավոր չէ ճշգրտորեն կանխագուշակել սինթեզված նոր նյութի հոտը` հիմնվելով նրա կառուցվածքի վրա: Բայց և այնպես կարելի է դուրս բերել մի քանի օրինաչափություններ օրգ. նյութի հոտի վրա կառուցվածքի ունեցած ազդեցության վերաբերյալ: Մասնավորապես, հոտի վրա մեծ ազդեցություն ունի մոլեկուլի մեծությունը և ճյուղավորվածության աստիճանը: Մոլեկուլի մեջ ածխածնի ատոմների ճյուղավորված շղթա ունեցող միացություններն ունեն ավելի ուժեղ և հաճախ ավելի հաճելի հոտ, քան գծային շղթա ունեցողները: Հոտի վրա ազդում են նաև տեղակալիչների դիրքը, բազմակի կապերի առկայությունը, տարածական գործոնները և ամբողջությամբ վերցված մոլեկուլի կառուցվածքը: Արդյունաբերության մեջ կիրառվող կարևոր Հ. ն–ից լինալոոլը (I) ունի հովտաշուշանի հոտ, ցիտրոնելոլը (II) և–ֆենիլէթիլսպիրտը, (III)` վարդի հոտ, ցիտրալը (IV)` կիտրոնի հոտ, դիֆենիլեթերը (V)` խորդենու հոտ, իոնոնների նոսր լուծույթները` մանուշակի հոտ ևն:

(CH₃)₂C=CH(CH₂)₂C(CH₃)(OH)CH=CH₂ I

(CH₃)₂C=CH(CH₂)₂CH(CH₃)CH₂CH₂OH II

C₆H₅CH₂CH₂OH III

(CH₃)₂C=CH(CH₂)₂C(CH₃)=CHCHO IV

C₆H₅OC₆H₅ V

Արդյունաբերության մեջ Հ. ն. սինթեզում են քիմ. հումքից և անտառաքիմիական արդյունաբերության նյութերից (բևեկնայուղեր): Մշակված են նախկինում բնական հումքից ստացվող բազմաթիվ Հ. ն–ի, ինչպես նաև բնության մեջ դեռևս չհայտաբերված Հ. ն–ի սինթեզի եղանակներ:

Գրկ. Шулов Л. М., Душистые вещества, «Природа», 1969, No 3.