Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 10.djvu/476

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


րը մաել են նրա կազմի մեջ։ X դ․ սկզբին Ս–ի գահերեց իշխանները պայքարե են՝ Նախճավան գավառն իրենց աիրու; թնե– րին միացնելու համար, 903-ին նույնիսկ ապստամբել Հայոց թագավոր Սմբս տ Ա (890–914) Բագրատունու դեմ։ 9՚)5-ից հետո, հզորացող Արծրունիներին թուլաց– նելու նպատակով, Սմբատ Ա Բագրստու– նին Նախճավանը վերադարձրել է Ս–ի իշխանությանը։ Արծրունիների դրդ1ամբ Ատրպատականի ամիրա Ցուսոսիը 909-ին արշավել է Հայաստան, ավերել Ս․, նրա– նից անջատել Երնջակ գավառը։ Աշոտ Բ Երկաթի օրոք (914–929) Սևանա լճի ավազանը միացվել է Բագրատունյսս տի– րույթներին։ X դ․ 70–80-ական թթ․ Ս–ի քաղ․ կենտրոնն աստիճանաբար տեղա– փոխվել է հվ․ և գահերեցությունն անցել է Բաղքի գահակալ Սմբատին (տես Սըմ– բաւո Ա), որն օգտվելով Բագրատուէ ինե– րի Հայոց թագավորության թուլացումից՝ 987-ին Ս․ հռչակել է թագավորություն (տես Սյունիքի թագավորություն)։ Սակայն 988-ին ճանաչել է Անիի Բագրատուէ ինե– րի գերիշխանությունը։ 991–992-ին Ս–ի Վայոց ձոր, ճահուկ գավառներն ու Ծը– ղուկք գավառի հս․ մասը միացվել են Անիի թագավորությանը։ XI դ․ վերջին, օգտվե– լով սելջուկյան տերության թուլացումից ու տրոհումից՝ Ս–ի թագավորությունը վե– րականգնել է անկախությունը։ 11(՚3-ին սելջուկյան թուրքերը՝ Չորթմանի գլխա– վորությամբ, ավերել են Ս–ի Կապան մայ– րաքաղաքը։ 1104-ին թշնամին գրաւ ել է Որոտն բերդը, մեկ տարի անց՝ Բւ։ենը։ 1120-ական թթ․ վերջին Ա․ ենթարկվել է Հարոն ամիրայի արշավանքին, ավէրվել են Կապան ու Արևիք գավառները։ 1166– 1169-ին Ելտկուզ աթաբեկի զորքերը տի– րել են Դրհամ, Դեղի, Կաքավաբերդ, Կկոց քար բերդերն ու ամրոցները, ւՈՕ–ին գրավել և ավերել են Բաղաբերդը, ոչըն– չացրել կամ ավարի մատնել հարստու– թյունները, այդ թվում՝ 10 հզ․ ձեոււգիր Sxi յ՜ա՛ս՜․ Իաւլաբէւրդլւ անկումով վնրյացէւլ է նաև Ս–ի թագավորությունը։ XII դ․ վերջին և XIII դ․ սկզբին հայ– վրացական զորքերը՝ Զաքարե և Իւ անե Զաքարյանների գլխավորությամբ, Ս․ ազատագրել են սելջուկյան տիրապետու– թյունից։ Ս–ում հաստատվել են երկու նոր իշխանական ընտանիքներ․ Օրբեչյաննե– ՐԸ՝ արլ․ և հվ․, իսկ խաղբակյանւերը (Պռոշյաններ)՝ արմ․ շրջաններում։ Ս–ում Օրբելյան իշխանական ընտանիքի հիմ– նադիրը դարձել է Ելիկումի որդի Լիպա– րիտը, իսկ խաղբակյաններինը՝ Վասակը։ Վերոհիշյալ իշխանական տներից ւ ացի Ս–ում եղել են նրանցից կախման մեջ գտնվող մանր իշխանատերեր, որոնցից նշանավոր Էին՝ Հասան–ՀամտունյաԱնե– րը, Մահնանյանները, Շահուռնեցիները։ 1230-ական թթ․ Ս–ի Օրբելյան և Խաղրակ– յան իշխանությունները ճանաչել են մոն– ղոլ․ գերիշխանությունը։ Սմբաա Օրբէ սա– նը (իշխել է 1253–73) մոնղոլ, արքւ ւնի– քից ձեռք է բերել ինջուի իրավունք, ազատ– վել Զաքարյանների և վրաց․ արքունիքի գերիշխանությունից։ IX դարից Ս․ ապրել է մշակութային վերելք։ 895-ին հիւՐեադրվել է Տսթևի վարդապետարանը, որը X–XII դդ․ ւ^ար– ձել է համահայկ․ մշակութային կենտրոն։ Այստեղ դասավանդվել են աստվածաբա– նություն, փիլիսոփայություն, քերակա– նություն, ճարտասանություն, տրամաբա– նություն, աստղաբաշխություն, տոմարա– գիտություն, երկրաչափություն, թվաբա– նություն, երաժշտություն։ Հռչակավոր է եղել նաև 1280-ական թթ․ հիմնադրված Գչաձորի համաչսարանր (անվանել են «Երկրորդ Աթենք»), որն ունեցել է 3 ուսումնարան կամ մասնաճյուղ (երաժըշ– տության, գրչության արվեստի, հասարա– կական–բնական գիտությունների)։ Գլա– ձորի համալսարանի սաներից Էին՝ պատ– միչ աոեփանոս Օրբեչյանը, Մոմիկ վար– դապետը, Տիրատուրը, Թորոս Տարոնա– ցին, Ավագը և ուրիշներ։ Գլաձորի համալ– սարանի սան Հովհան Որոտնեցին 1373-ին հիմնել է Տաթևի համաչսարանը, որին մեծ փառք են բերել հենց ինքը և Գրիգոր Տաթևացին։ Միջնադարում հայտնի են եղել նաև Մաքենյաց, Ցախաց քարի, Ապի– տակավորի, Աստվածածնի, Նորավան– քի, Բոլորաբերդի, Եղեգիսի են գրչության կենտրոնները։ Ս–ի ճարտ․ հուշարձաննե– րից նշանավոր են՝ Տաթեի վանքը, Նորա– վանքը, Վահանավանքը, Ցախաց քարի, Մաքենյաց, Շողվագա, Սեանա կղզու, Սյունի, Արաաեսի վանքերը, Սուլեմա կա– րավանատունը են։ 1385-ին Ս․ ասպատակել են Ոսկե Հոր– դայի Թողթաւէիշ խանի զորքերը, 1387-ին՝ Լենկթեմուրի հրոսակները։ 1403-ին Սըմ– բատ և Բուրթել Օրբելյանները, նրանց եղբորորդի Տարսայիճը ձերբակալվել են և ուղարկվել Սամարղանդ, սակայն շու– տով ազատվել և վերահաստատվել են իրենց տիրույթներում։ 1410-ին կարա– կոյունլու թուրքմենների առաջնորդ Կա– րա–Յուսուֆը բռնագրավել է Սմբատ Օր– բելյանի տիրույթները։ Վերջինս իր Բեշ– քեն, Իվանե ու Շահ որդիների հետ պա– տըսպարվել է Վրաց․ թագավորությունում։ 1417-ին Բեշքենը և Իվանեն վերահաս– տատվել են իրենց հայրենի կալվածքնե– րում։ £եշքեն Օրբելյանի որդի Ռուսաամը կարակոյունլու Իսքանդարի արքունի– քում հասել է պետ․ բարձր պաշտոնների, վերականգնել Օրբելյանների իշխանու– թյան տարածքային ամբողջությունը։ Սակայն Լենկթեմուրի որդի Շահռուխի եր– րորդ արշավանքի (1435) ժամանակ Ս․ ավերվել է և Բեշքենը՝ իր հպատակ 6 հզ․ ընտանիքներով, գաղթել է Վրաց․ թագա– վորություն, և իր փեսայից՝ վրաց․ թագա– վոր Ալեքսանդրից ստացել Լոռին։ Ս–ում իրենց իշխանությունը կորցրել են նաե Պռոշյանները։ 1555-ի Ամասիայի պայմանագրով Ս․ անցել է Սեֆյան Պարսկաստանին, 1590-ի հաշտությամբ՝ Օսմանյան կայս– րությանը, 1639-ի Կասրե–Շիրինի պայմա– նագրով՝ կրկին Սեֆյան Պարսկաստա– նին։tXVI –XVII դդ․, չնայած Սեֆյան ծանր տիրապետությանը և հաստատված մահմեդական տարրին, Ս–ում գոյացել և ամրապնդվել են հայ ավատատիրական մանր իշխանություններ։ Նշանավոր Էին Մելիք–Շահնազարի իշխանությունը՝ Գե– ղարքունիքում, Մելիք–Հայկազինը՝ Քա– շաթաղում, Մելիք–Սաֆրազինը՝ Անգեղա– կոթում են։ Ս–ի մելիքները մասնակցել են Էջմիածնի 1677-ի ժողովին (տես Էչմիած– նի ժողովներ 1547, 1677), իսկ Մելիք– Իսրայելի որդի Իսրայեչ Օրին ազատագր․ գործունեություն է ծավալել, եղել Արևմըտ– յան Եվրոպայում և Ռուսաստանում, հիմք դրել հայ–ռուս․ հարաբերություններին և հայերի ռուս, կողմնորոշմանը։ 1720-ական թթ․ Ս–ի հայությունը ապըս– տամբել է պարսկ․ տիրապետության դեմ։ Ապստամբության գլուխ անցած Դավիթ Բեկը ազատագրել է հվ․ Ս․ (Կապանը) և հիմք դրել ինքնուրույն իշխանության։ Դավիթ Բեկը հաջող կռիվներ է մղել նաե օսման, թուրքերի դեմ, որոնք 1725–27-ին փորձել են գրավել Ս․։ Օսման, զորքերի դեմ կռիվներում աչքի է ընկել հատկապես Դավիթ Բեկի իշխանության կենտրոն Հա– լիձոր ամրոցը (տես Հաչիձորի ճակատա– մարտ 1727)։ Սեֆյանները 1727-ին ճա– նաչել են Դավիթ Բեկի իշխանությունը, նրան արտոնել դրամ կտրելու իրավունք։ Ապստամբները պայքարը հաջողությամբ շարունակել են նաև 1727–30-ին, որից հետո շարժումն անկում է ապրել։ Ս–ի տարածքը XVII դ․ և XVIII դ․ կեսին եղել է տարբեր վարչական միավորումնե– րի կազմում (Սեանա լճի ավազանը՝ Չա– խուր–Սաադի վիլայեթի, Վայոց ձորը, ճա– հուկը, Շահապոնքը և Երնջակը՝ սկըզ– բում Թավրիզի, իսկ XVII դ․ վերջից Նա– խիջևանի խանության, Ծղուկքը, Աղա– հեճքը, Հաբանդը՝ Ղարաբաղի վիլայեթի, Զորքը, Բտղքը,- Կովսականն ու Արեիքը՝ Թավրիզի վիլայեթի մեջ)։ XVIII դ․ երկ– րորդ կեսից Սեանա լճի ավազանը մտել է Երեանի խանության, Վայոց ձորը, ճա– հուկը, Շահապոնքը և Երնջակը՝ Նախի– ջևանի խանության, իսկ Ս–ի մնացած մա– սը՝ Զանգեզուրը, նորաստեղծ Ղարաբա– ղի խանության կազմում։ 1805-ին՝ Քյուրակ–չայի պայմանագրով, Զանգեզուրը միացվել է Ռուս, կայսրու– թյանը։ Նույն թվականից ռուս, իշխանու– թյան տակ են գտնվել նաև Սևանա լճի հս․ և արլ․ շրջանները (իրավաբանորեն եասաաավել է 1813-ի Գյուլիստանի պայ– մանագրով)։ 1826–28-ի ռուս–պարսկ․ պա– տերազմից հետո Ս–ի ամբողջ տարածքը՝ Արլ․ Հայաստանի հետ, միացվել է Ռու– սաստանին։ 1830-ական թթ․ Ս–ի արմ․ շրջանները (Գեղաքունիք, Սողք, Վայոց ձոր, ճահուկ, Շահապոնք, Երնջակ) մտել են Հայկական մարզի, արլ․ շրջանները (Ծղուկք, Աղահեճք, Հաբանդ, Զորք, Բաղք, Սրեիք)՝ Ղարաբաղի պրովինցիայի մեջ։ 1849-ին, երբ ստեղծվել է Երևանի նա– հանգը, նրա մեջ են մտել Ս–ի Գեղաքու– նիք, Սոդք, Վայոց ձոր, ճահուկ, Շահա– պոնք, Երնջակ, Զորք, Բաղք, Արեիք գա– վառները և Կովսականի մի մասը։ Ծղուկ– քը, Աղահեճքը, Հաբանդը և Կովսականի մյուս մասը մտել են Շամախու նահանգի մեջ։ XIX դ․ վերջին և XX դ․ սկզբին Սյու– նյաց լեռներից արմ․ գտնվող գավառները մտել են Երևանի նահանգի, իսկ արլ․ ընկածները՝ Ելիզավետպոլի նահանգի մեջ։ Արլ․ Հայաստանի մյուս երկրամասերի հետ Ս․ նույնպես ապրել է տնտ․ և մշա– կութային վերելք։ Հայաստանում սովետական կարգերի հաստատումից հետո Զանգեզուրում դաշ–