Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11.djvu/175

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


սպեկտրը և լուսարձակման տևողությունը կախված են լյումինեսցենտային նյութի տեսակից, իսկ պայծառությունը կախված է լիցքավորված մասնիկների բնույթից և այն էներգիայից, որը մասնիկը կորցնում է նյութի միջով անցնելիս (օրինակ, a- մասնիկների և պրոտոնների Ս․ զգալիո– րեն պայծառ է P-մասնիկների Ս–ից)։ Ս–ի յուրաքանչյուր բռնկում մի մասնիկի ազդեցության արդյունք է։ Այդ երևույթի հիման վրա են աշխատում սցինտիլյա– ցիոն հաշվիչները, որոնք օգտագործվում են փորձարարական ֆիզիկայում՝ որպես դետեկտորներ տարրական մասնիկների։

ՍՑԻՆՏԻԼՅԱՑԻՈՆ ՀԱՇՎԻՉ, տես Դետեկ– տորներ տարրական մասնիկների։

ՍՑԻՖՈձՈԱՆԵՐ (Scyphozoa), ս ց ի– ֆ n ի դ ն և ր, աղեխորշավորների տի– պի ծովային մենակյաց կենդանիների դաս։ Աղիքային խորշը բաժանված է կենտ– րոնական ստամոքսի և 4 խցիկների։ Ա–ի մեծամասնությանը հատուկ է պոլիպային (անսեռ) և մեդուզային (սեռական) սե– րունդների հաջորդականությունը (մետա– գենեզ)։ Ձվից զարգացող թրթուրը (պլա– նուլա) ամրանում է հատակին և վերած– վում պոլիպի, որը բողբոջմամբ բազմա– նալով առաջացնում է իր նման պոլիպներ, իսկ լայնական կիսվելով՝ սցիֆոմեդուզա– յի թրթուրներ, որոնք հասունանալով բազ– մանում են սեռական եղանակով։ Ս․ ունեն 4 կարգ՝ սկավառակամեդուզաներ, ար– մատաբերաններ, պսակամեդուզաներ, ստավրամեդուզաներ։ Որոշ Ս․ մաշկին հպվելիս կարող են ցավ և «այրուցքներ» առաջացնել (հայտնի են մարդկանց մահ– վան դեպքեր Ավստրալիայի հս․ ափերին բնակվող խիրոդրոֆուս սեռի սցիֆոմե– դուզայի թույնից)։ Հայտնի է Ս–ի ավելի քան 200 տեսակ (ՍՍՀՄ–ում՝ 30), տարած– ված Համաշխարհային օվկիանոսում, գըլ– խավորապես բարեխառն և արևադարձա– յին շրջաններում։ Ջ․ Դրիգորյան ՍՈՒ ՊՍԷՒ», գյուղ ՌՍՖՍՀ Կրասնոդարի երկրամասի Անապայի շրջանում, շըրջ– կենտրոնից 7 կմ հվ–արլ․։ Բնակչությունը՝ հայեր, ռուսներ, ուկրաինացիներ, թա– թարներ։ Կոլտնտեսություններն (2) զբաղ– վում են պտղաբուծությամբ, խաղողագոր– ծությամբ, հացահատիկային կուլտուրա– ների, արևածաղկի և բանջարեղենի մշա– կությամբ, անասնապահությամբ, թռչնա– բուծությամբ, մեղվաբուծությամբ։ Ունի միջնակարգ դպրոց, գրադարան, մշակույ– թի տուն, կապի բաժանմունք, բուժկայան, կենցաղսպասարկման կոմբինատ, 2 մսուր– մանկապարտեզ։ Հիմնադրվել է 1887-ին։ Հայերը եկել են Սամսունի շրջանից, 1888-ին։

ՍՈՒԱԽԻԼԻ, վասվահիլի, ժողո– վուրդ Արլ․ Աֆրիկայում։ Բնակվում են հիմնականում Քենիայի, Տանզանիայի, մասամբ՝ Մոզամբիկի առափնյա շրջան– ներում, ինչպես նաև մոտակա կղզինե– րում։ Մ–ին են պատկանում առափնյա գո– տիների և Զանզիբար, Պեմբա, Մաֆիա կղզիների բնիկների հետևորդները, որոնք միախառնվել են եկվոր հնդիկներին, արաբներին, պարսիկներին, ինչպես նաև Աֆրիկայի կենտր․ շրջաններից իբրև ստրուկներ բերված զանազան ցեղերին։ Ս–ի ընդհանուր թիվը՝ մոտ 1,8 մլն (1978)։ Լեզուն սոսսխիլին է, որով խոսում են մոտ 50 մլն մարդ։ Մեծ մասամբ մահմե– դականներ են։ Զբաղվում են հիմնակա– նում հողագործությամբ։ Զգալի թվով Մ․ բնակվում են քաղաքներում, զբաղվում արհեստներով, առևտրով, աշխատում արդյունաբերական ձեռնարկություննե– րում։

ՍՈՒԲԱԹԱՆ, գյուղ ՀՍՍՀ Վարդենիսի շրջանում, շրջկենտրոնից 7 կմ հվ․։ Խո– շոր եղջերավոր անասունների աճեցման և Սուբաթան բտման միջտնտեսային ձեռնարկություն է։ Ունի ութամյա դպրոց, գրադարան, բուժկայան։ ՍՈՒՐ ԴՈՄԻՆԱՆՏ (< լատ․ sub – ենթա– մերձ և դոմինանտ), մաժոր և մինոր լա– դերի IV աստիճանը (տես Լադ) և այդ աս– տիճանի վրա կառուցված ակորդը։ Տո– նիկայի մեջ լուծվելու ձգտումը համեմա– տաբար թույլ է, իսկ դրան հաջորդելիս առաջ է բերում լադային ձգտողականու– թյան կենտրոնի փոփոխության զգացում և դոմինանտի միջոցով հավասարակշռու– թյունը վերականգնելու անհրաժեշտու– թյուն։ Ս–ի դեր են կատարում նաև նույն լադերի II և VI աստիճանները։ Նշվում է Տ տառով։

ՍՈՒԲԼԻՄԱՑԻԱ, ս ու բ լ ի մ ու մ (ուշ լատ․ sublimatio – վսեմացում, < լատ․ sublimare – բարձրացնել), հ ո գ և բ ա– ն ու թյան մեջ, հոգեկան հուզմուն– քից բխող հակումների էներգիան վերա– փոխող և անձին հասարակական գործու– նեության կամ ստեղծագործական աշ– խատանքի մղող հոգեկան պրոցես։ Ս․ ինքնագիտակցության մակարդակի յու– րահատուկ բարձրացում է՝ բյուրեղացնե– լու և վսեմացնելու այն ամենը, ինչ տար– բեր պատճառներով (սոցիալ․ ու բարոյա– կան պահանջներ, հոգեբանական ճըն– շում) չի կենսագործվում մարդու վարքի և գործունեության մեջ։ Ս–ի միջոցով վեր– լուծվում և նոր գնահատականի են արժա– նանում մարդու մտավոր, բարոյական և գեղագիտական ըմբռնումները, նոր լիցք և բովանդակություն են ստանում նրա սո– ցիալ․ այլասիրական (ալտրուիստական) ձգտումները։ Ս․ հասկացությունը մտցրել է Զ․Ֆրեյդը (1900)։ Ֆրեյդիզմո, գռեհկաց– նելով Ս–ի երևույթը, նրա ակունքները և դրդապատճառները սահմանափակում է սեռական բնազդի (չիբիդո) և ինքնա– պաշտպանական մեխանիզմների շրջա– նակներում։ Ս–ն ըստ էության ինքնորոն– ման, ինքնավերափոխման և ինքնադաս– տիարակման օրինաչափ պրոցես է։ Նրա պրոբլեմներին կարևոր տեղ են հատկաց– նում ստեղծագործական, մանկան, սպոր– տի և այլ հոգեբանությունները։ Հ․ Թութոէնջյան

ՍՈՒԲԼԻՄՈՒՄ, բյուրեղական նյութի ան– ցումը գազային վիճակի՝ առանց հալվե– լու (հեղուկանալու)։ Ս․ I կարգի ֆազա– յին փոխարկում է, տեղի է ունենում ջեր– մության կլանումով (սուբլիմման ջեր– մություն)։ Պինդ նյութը կարող է սուբ– լիմվել ջերմաստիճանի և ճնշման այն ողջ միջակայքում, որում հնարավոր է պինդ և գազային ֆազերի համատեղ գոյությու– նը։ Սուբլիմման ջերմության, պինդ նյու– թի վրա նրա հագեցած գոլորշիների ճընշ– ման և ջերմաստիճանի կապն արտահայտ– վում է Կւաւցեյրոն–Կւաուզիուսի հավա– սարումով։ Ս․ կիրառում են նյութերը (յոդ, նավթալին ևն) մաքրելու, բալիստիկ և տիեզերական հրթիռների աերոդինա– միկական շիկացումը կանխելու համար (հրթիռի գլխամասը պատում են սուբլիմ– վող նյութի պաշտպանիչ շերտով)։ Ալ․ Հակոբյան

ՍՈՒԲՒԻ (Subhi) Մուստաֆա (1882– 1921), Թուրքիայի կոմունիստական կու– սակցության (ԹԿԿ) հիմնադիրներից։ 1906-ին ավարտել է Մտամբուլի իրավա– բանական դպրոցը, ապա Մորբոնի հա– մալսարանի սոցիալ․ գիտությունների ֆակ–ը։ 1910-ին մտել է Օսմանական սո– ցիալիստ․ կուսակցության մեջ։ 1913-ին բանտարկվել է, որտեղից փախել է Ռու– սաստան։ 1914-ին, որպես թուրքահպա– տակ, ներկալվել և աքսորվել է Ուրալ։ 1915-ին մտել է ՌՄԴԲ(բ)Կ շարքերը և հեղափոխական աշխատանք տարել թուրք ռազմագերիների շրջանում։ Հոկտեմբեր– յան սոցիալիստական մեծ հեղափոխու– թյունից հետո կուսակցական հանձնարա– րություններ է կատարել Մոսկվայում, Կազանում, Ղրիմում, Տաշքենդում։ 1918-ին հիմնադրել է «էնի Դյունյա» («Նոր աշ– խարհ») թերթը։ Մասնակցել է Կոմինտեր– նի I կոնգրեսին (1919) և Արևելքի ժողո– վուրդների I համագումարին (1920)։ 1919-ի ամռանը Ուկրաինա յում մարտըն– չել է դենիկինա–պետլյուրական բանդա– ների դեմ։ ԹԿԿ I համագումարի հրավիր– ման (1920, Բաքու) կազմակերպիչներից է, որտեղ ընտրվել է ԹԿԿ նախագահ։ Հայ– րենիք վերադառնալուց հետո, ԹԿԿ ԿԿ–ի 14 այլ անդամների և կուսակցության ակ– տիվիստների հետ ձերբակալել և խեղդել են ծովում։

ՍՈՒԲՅԵԿՏ, դատողության տրամաբանա– կան ենթական՝ մտքի առարկան, որին վերաբերում է դատողության մեջ պարու– նակվող պնդումը՝ հաստատումը կամ ժխտումը։ Օրինակ, «մնան քաղաքը գտնը– վում է մնանա լճի ափին» դատողությու– նում կարելի է առանձնացնել «մնան քա– ղաք ը»-ը որպես դատողության Մ․, իսկ մնացած մասը՝ որպես նրա սքրեդիկատ։ Նշված դատողությունը կարելի է դիտար– կել նաև որպես հարաբերության դատո– ղություն, և «մնան քաղաք» ու «մնանա լճի ափ» բառակապակցությունները կլինեն նրա Մ–ները։

ՍՈՒԲՅԵԿՏ ԵՎ ՕԲՅԵԿՏ (լատ․ subjec- tus – ենթակա, objectum –«առ արկան– ված»՝ առարկա), փիլ․ կատեգորիաներ, ս ու բ յ և կ տ ը հասարակական մարդն է՝