Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12.djvu/142

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


համայնական հողերը, որով և վերացվեց համայնական հողերի համակարգը, և ոչնչացավ մանր հողատերերի դասակարգը։ Ց․ նպաստեցին Անգլիայում կապիտ․ գյուղատնտ․ դասական կաոուցվածքի կազմավորմանը․ ֆեոդալները վերածվեցին լենդլորդերի, ֆեոդալ, ռենտան տեղը զիջեց կապիտալիստականին, ֆեոդալից կախում ունեցող գյուղացու տեղը գրավեց գյուղատնտեսական բանվորը։ Գյուղացիության սեփականազրկման հետևանքով անգլ․ բուրժուազիան ստացավ էժան բանվորական ուժ։ Ց․ տարածված էին նաև Նիդերլանդներում, Ֆրանսիայում և Գերմանիայում։ Գրկ․ Մարքս Կ․, Կապիտալ, հ․ 1, գլ․ 24, հ․ 3, մ․ 1, գլ․ 27։ Маркс К․ и Энгельс Ф․, Соч․, 2 изд․, т․ 23, 25, ч․ 2; Лавровский В․ М․, Парламентские огораживания общинных земель в Англии конца XVIII–нач․ XIX вв․, М․–Д․, 1940․

ՑԱՆՑ (լատ․ Reticulum), երկնքի հարավային կիսագնդի համաստեղություն։ Գտնվում է ժամացույց, Հարավային հիդրա և Ոսկե ձկնիկ համաստեղությունների միջև։ Ամենապայծառ աստղը 3,3 աստղային մեծության է։ ՍՍՀՄ–ի տարածքից չի երևում։


ՑԱՆՑԱԹԵՎԱՎՈՐՆԵՐ (Neuroptera), լրիվ կերպարանափոխությամբ զարգացող միջատների կարգ։ Հասուններն ունեն կրծող բերանային ապարատ և երկու զույգ խիտ ջղավորված թևեր (այստեղից՝ անվանումը)։ Թրթուրներին բնորոշ են երեք զույգ կրծքային ոտքերը և երկար սուր մանգաղաձև ծամիչները (վերին ծնոտներ), համարյա բոլորը զարգանում են ցամաքում։ Գիշատիչ են, ոչնչացնում են բուսակեր մանր միջատներին ու տզերին։ Հայտնի է Ց–ի մոտ 5 հզ․ տեսակ․ ՀՍՍՀ–ում հանդիպում է 8 ընտանիքների պատկանող 25 տեսակː․Առավել տարածվածներից են փոքրիկ, մոտ 1 սմ երկարությամբ ոսկեաչիկները (Chrysopidae), որոնք ինտենսիվորեն ոչնոացնում են լվիճներին, տերևալվիկներին, տզերին և հեռանկարային են կենսբ․ պայքար կազմակերպելու գործում։ Մրջնառյուծները (Nyrmeleonidae) նման են ճպուռների, բայց ունեն երկար բեղիկներ, դրանց թրթուրները չոր ավազի մեջ կառուցում են ձագարներ, թաղվում են հատակին և որսում այնտեղ ընկնող միջատներին։ Ասկալաֆոսները (Asca- laphidae) և նեմոպտերները (Nemopteridae նման են թիթեռների և ՀՍՍՀ–ում առավել գեղեցիկ թռչող միջատներից են։ Ն․ Ակրամովսկի


ՑԱՆՑԱՁԵՎ ԽՈՂՈՎԱԿՆԵՐ, մաղաձև խողովակներ, վանդակաձև խողովակներ, ծաղկավոր բույսե րի վւոխադրող տարրեր, երկարությամբ ձգված միաշարք բջիջներ են, որոնց ծայ րային պատերն ունեն մաղաձև ծակոտի– ներ։ Ց․ խ–ի առաջացման ընթացքում բջջի վակուոլների թաղանթները, կորիզը, օրգանելները քայքայվում են, ցիտոպլազ– ման խառնվում է բջջահյութի հետ։ Բույ սերի մեծամասնության Ց․ խ․ գործում են 1 տարի, որոշ տեսակներինը (արմավենի ներ)՝ մինչև տասնյակ տարիներ։ Ց․խ–ով է կատարվում օրգ․ նյութերի (գլխավորա պես շաքարների) տեղափոխությունը։

ՑԱՆՑԱՐԿՂ, մետաղացանցից պատրաստ ված, քարով լցված արկղի ձև ունեցող կոնստրուկցիա։ Նախատեսված է գետի հունը ողողումներից պաշտպանելու, կար գավորիչ և ափապաշտպան կառույցները տեղակայելու համար։ Ց․ սովորաբար ունի զուգահեռանիստի ձև (երկարությու նը՝ 3–5 մ, լայնությունը՝ 1–5 մ, բարձ րությունը՝ 1 մ)։


ՑԱՆՑԵՆԱԲՈՐԲ, ռ և տ ի ն ի տ (< ուշ․ լատ․ retina– ցանցաթաղանթ), աչքի ցան ցաթաղանթի բորբոքում ․Պատճառներն են աչքի ցանցաթաղանթի արյան անոթների մեջ թարախային ինֆեկցիայի ներթա փանցումը՝ արյան վարակման (սեպսիս) կամ օրգանիզմում թարախային օջախի առկայության, տուբերկուլոզի, թունավո րումների ևն դեպքերում։ Սովորաբար զուգակցվում է աչքի անոթաթաղանթի ախ տահարման հետ (խորիոռետինիտ)։ Բնո րոշվում է տեսադաշտի օջախային մաս նակի մթագնումների (սկոտոմա) առա– ջացմամբ՝ ակնհատակի բորբոքային կի զակետին համապատասխան։ Անբավա րար բուժման դեպքում առաջանում է տե սողության կայուն անկում։ Աչքի ցանցաթաղանթի ոչ բորբոքային հիվանդությունները, որոնց պատճառներն են անոթների ախտահարումները, նյու թափոխանակության խանգարումները, արյան հիվանդությունները, անվանվում են ռետինապաթիաներ։ Առա վել հաճախ լինում են հիպերտոնիկ հի վանդության, հղիության թունավորում ների, շաքարային հիվանդության ևն դեպ քերում։ Բ ու ժ ու մ ը․ պատճառի վերա ցում։ ․

ՑԱՆՑԿԵՆ, ոսկերչության, արծաթագոր ծության, պղնձագործության, փայտի քան դակազարդման ասպարեզում կիրառվող տեխնիկա, երբ զարդանախշի ուրվագծով կտրելով հեռացնում են ֆոնը։ Ց–ով զար դարվել են կենցաղային բազմատեսակ աոարկաներ (նկարի շրշանակ, ծխախո տատուփ, դրամապանակ, շաքարաման, բաժակակալ, ինքնաեռ, հմայիլ, հագուս տի հետ գործածվող զարդեր, բնակարա նի արտաքին և ներքին զարդամասեր ևն)։ Հայ ոսկերիչները Ց․ զուգակցել են դրվագման եղանակի հետ։ Վարպետը ոսկյա կամ արծաթյա թիթեղի վրա գծա գրել է զարդանկարները, ապա դրվագել, հեռացրել դրանց ֆոնը։ Խաչվառ, քշոց, ավետարանի կազմ պատրաստելիս Ց․ զուգակցվել է դրվագման (Թոքատ, էջ միածին, XVII –XVIII դդ․), իսկ շաքարա– Մրգաման, արծաթ, ցանցկեն և զուգաթել (1968, գործ՝ Գ․ Վ․ Հացագործյանի, Հայաստանի ժող․ արվեստի պետ․ թանգա րան, Երևան) ման, բաժակակալ պատրաստելիս՝ փո րագրման եղանակի հետ (Կ․ Պոլիս, Արծ– կե, Մուշ, XVIII –XIX դդ․)։ Հայաստանի տարբեր վայրերում Ց․ եղանակով պատ– րաստված առարկաների վրա փորագրու թյամբ նշվել է պատրաստման ժամանակը, պատվիրատուի կամ կրողի անուն ազ գանունը, հաճախ՝ միայն սկզբնատառե րը։ Ց․ եղանակով պատրաստված առար կաների մեծ մասը զարդարված են բու սական կամ երկրաչափական, երբեմն էլ՝ երկուսի խառը զարդանախշերով, թռչուն ների, կենդանիների պատկերներով։ Հայկ․ ՍՍՀ–ում Ց․ ավանդական եղանա կով ու զարդանախշերով կենցաղային առարկաներ են պատրաստում բազմա թիվ վարպետներ։ Այդ տեխնիկան լայ նորեն կիրառվում է Երևանի ոսկերչական գործարանում։ Գրկ․ Առաքելյան P․ Ն․, Քաղաքները և արհեստները Հայաստանում IX–XIII դա րերում, հ․ 1, Ե․, 1958, էշ 180․ ПОСТНИК 0- в а-Л осева М․ М․, Платонова Н․ Г․, Ульянова Б- Л․, Золотое и се ребряное дело XV–XX вв․, М․, 1983․ Ն․ Ավագյան


ՑԱՆՔ բ ու ս ա բ ու ծ ու թ յ ա ն մեջ, սերմերի բաշխումը հողի վերին շերտում դրանց ծլման համար, գյուղատնտ․ բազ մաթիվ բույսերի մշակության ժամանակ կիրառվող կարևորագույն ագրոտեխ․գոր– ծադրաձև։ Ց–ի եղանակներն ընտրում են հաշվի առնելով գյուղատնտ․ բույսերի պահանջները սնման մակերեսի, լուսա վորվածության, խոնավության մատակա րարման նկատմամբ, ինչպես նաև ցան քատարածությունների խնամքի և առաջին հերթին միջշարքերի մշակության մեքե նայացման անհրաժեշտությունը։ Ց–ի ամե– նապարզունակ ձևը շաղացանն է։ Սերմերն ընկնում են հողի մակերևույթին և ցաքանով տարբեր խորությամբ մտցը– վում հողի մեջ, այս դեպքում սերմերը բաշխվում են անհավասարաչափ, ծլում ան հավասար և ոչ միաժամանակ։Հացահա տիկային բույսերի աճեցման շրջաննե րում լայնորեն կիրառվում է շարա ցանը (միջշարքային հեռավորությունը՝ 10–25 սմ, ավելի հաճախ1 15 սմ) Շարքա ցան մեքենան սերմերը գցում է ակոսի հատակին և ծածկում հողի փուխր շեր տով, որը նպաստում է սերմերի հավա սար ծլմանը։ Լինում է․ սովորական՝ շարքերի հեռավորությունը՝ 13–15 սմ, բույսերինը՝ 1,5–2 սմ (այս Ց․ կոչվում է նաև համատարած)։ Ցանվում են հաս կավոր հացաբույսերը, հատիկաընդեղեն– ները, միամյա և բազմամյա խոտաբույսե– րը։ Նեղշար Ց–ի (միջշարքային տա րածությունը՝ 7–8, միջբուսայինը՝ 3– 4 սմ) դեպքում սնման մակերեսն ավելի նպաստավոր է բույսերի աճման համար։ Ց․ կատարվում է նեղշար շարքացաննե րով։ Խաչաձև Ց–ի ժամանակ միջ շարային տարածությունը՝ 13–15 սմ, սերմերը ցանվում են երկու՝ խաչվող ուղղություններով։ Այս դեպքում սերմերն ավելի հավասարաչափ են բաշխվում, նկատվում է բերքի բարձրացում, բայց, քա նի որ Ց–ի ժամկետները կրկնապատկ վում են, այն տնտեսապես ձեռնտու չի, այժմ գրեթե չի կիրառվում։ Լայնա շար Ց․ (միջշարքային հեռավորությու նը՝ 45–70 սմ) կիրառվում է շարահերկ բույսերի համար (սիլոսայինները ցանվում են ավելի նեղ շարքերով)։ ժապավենաձև Ց․ կատարվում է 2–4 գծերից