Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12.djvu/166

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


կան ինսա–ի հետ), անասնաբուծական– անասնաբուժ․ և այլ ֆակուլտետներ։ Հա– մալսարանին կից գործում են բուսաբա– նական այգի և թանգարան (հիմն, է 1836-ին), կենսաբանական (1837), հնէա– բանական (1956) թանգարաններ, գիտ․ գրադարան։

ՑՅՈՒՐՈՒՊԱ Ալեքսանդր Դմիտրիևիչ [19․9(1․10)․1870, ք․ Ալյոշկի (այժմ՝ Ցյու– րուպինսկ)–8․5․1928, գ․ Մուխալատկա (այժմ՝ Ղրիմի մարզի Օլիվա ավանի կազ– մում], սովետական պետ․ և կուսակցա– կան գործիչ։ Կոմունիստական կուսակ– ցության անդամ 1898-ից։ Որպես վիճա– կագիր աշխատել է Սիմբիրսկում (Ուլյա– նովսկ), Ուֆայում, որտեղ 1900-ի փետր– վարին ծանոթացել է Վ․Ի․ Լենինի հետ։ Եղել է «Իսկրա»-ի գործակալ։ 1901-ին կուսակցական աշխատանք է կատարել Ի»արկովում (ՌՍԴԲԿ կոմիտեի անդամ), Տուլայում, Տամբովի նահանգում։ 1902-ին ձերբակալվել, 1903-ին աքսորվել է Օլոնե– ցի նահանգ։Ուֆայում մասնակցել է 1905– 1907-ի հեղափոխությանը։ Փետրվարյան հեղափոխությունից (1917) հետո՝ ՌՍԴԲԿ Ուֆայի կոմիտեի (միացյալ) նախագահու– թյան և Սովետի անդամ, 1917-ի հոկտեմ– բերին՝ ՌՀԿ–ի անդամ։ 1917-ի նոյեմբե– րից՝ ՌՍՖՍՀ պարենժողկոմի տեղակալ, 1918-ի փետրվարից՝ պարենժողկոմ։ Քա– ղաքացիական կռիվների տարիներին (1918–20) ղեկավարել է կարմիր բանակի մատակարարման գործը, գլխավորել պա– րենբանակի գործունեությունը։ 1921-ից՝

ՌՍՖՍՀ (1922-ից՝ ՍՍՀՄ) ԺԿ1ս և ԱՊ!ս–ի նախագահի տեղակալ և միաժամանակ ԲԴՏ–ի ժողկոմ (1922–23)։ 1923–25-ին՝ ՍՍՀՄ պետպլանի նախագահ, 1925-ից՝ ՄՍՀՄ արտաքին և ներքին առևտրի ժող– կոմ։ Կուսակցության X, XII –XV համա– գումարների պատգամավոր, 1923-ից՝ ՌԿ(բ)Կ ԿԿ–ի անդամ։ 1922–28-ին՝ Հա– ԿՂ–Կ ի լ յՏՄ 4Գ4–ի նախագահության անդամ։ Թաղված է Կարմիր հրապարակում։ Դիմանկարը տես 165-րդ էշում։

ՑՆԴԵԼԻՈՒԹՅՈՒՆ, ֆ ու գ ի տ ի վ ՈԼ– թ յ ու ն, f (< լատ․ fugitivus – փախած, ցնդած), իդեալական գազերի թերմոդի– նամիկական առնչություններով իրական գազերի հատկությունները հաշվելու հա– մար մասնական ճնշման փոխարեն օգ– տագործվող մեծություն [առաջարկել է Դ․ Լյուիսը (G․ Lewis, 1875–1946), 1901]։ Մաքուր կամ խառնուրդում գտնվող նյու– թի վիճակը բնորոշող մեծություն է․ այն տվյալ ֆազից նյութի դուրս գալու ունա– կության քանակական արտահայտու– թյունն է և չափվում է ճնշման միավորնե– րով։ f/p հարաբերությունը կոչվում է ցնդելի ու թյան գործակից, որը իդեալական գազերի համար հավա– սար է 1-ի։ Համեմատական է հագեցած գոլորշիների ճնշմանը և պայմանավորում է (տվյալ պայմաններում) նրանց գոլոր– շիացման արագությունը։

ՑՈԼԱԿեՐՏ, տես Զողկերւռ։ «ՑՈԼՔ», գրական–գեղարվեստական և գիտ․ ամսագիր։ Լույս է տեսել 1928-ին, Փարիզում (ընդամենը 6 համար)։ Խմբա– գրական կոլեգիա՝ Ե․ Չուբար, Զ․ Եսայան և ուրիշներ։ Սփյուռքի նոր սերնդին ծա– նոթացրել է Սովետական Հայաստանի գրական կյանքին, ռուս սովետական ն եվրոպ․ առաջադեմ գրողների ստեղծա– գործություններին, պրոլետարական գրա– կանությունը համարել ժամանակի գրա– կան կյանքի ամենակարևոր երևույթը։ Տպագրել է Ն․ Սարաֆյանի, Զ․ Որբունու, Մ․ Դորկու, Ի․ Բաբելի, Ա․ Բարբյուսի և ուրիշների ստեղծագործությունները։ Զգա– լի տեղ է հատկացրել հայ սովետական գրականությանը (Հ․ Հակոբյան, Ե․ Չա– րենց, Դ․ Սարյան և ուրիշներ)։ Մ․ Րաբչոյան

ՑՈԿՈԼ (< իտալ․ Zoccolo), 1․Ց․ շինա– րարության մեշ, շենքի կամ կառույ– ցի արտաքին պատի ներքևի մասը, որը նստած է անմիջապես հիմքի վրա։ Ց–ի արտաքին (վերգետնյա) մակերևույթնե– րը պատրաստում են երկարակյաց շինա– նյութերից։ Ինդուստրիալ շինարարության դեպքում Ց․ պատրաստում են խոշոր բե– տոնե բլոկներից կամ երկաթբետոնե պա– նելներից։ 2․ Ց․ լուսատեխնիկա– յ ու մ, էլեկտրական լամպի մաս, որը ծառայում է լամպը կոթառի մեջ տեղա– գրելու և էլեկտրական ցանցի հետ նրա կոնտակտն ապահովելու համար։ Շիկաց– ման լամպերի համար կան պարուրակա– յին, բույթավոր, գլանաձև սևեռող և այլ, իսկ լյումինեսցենտային լամպերի հա– մար՝ երկցցիկ, առանց ցցիկների Ց–ներ։ ՑՈՂ, երկրի մակերևույթին մթնոլորտից առաջացած մանր ջրային կաթիլներ։ Առա– ջանում է, երբ ջերմային ճառագայթման հետևանքով երկրի մակերևույթի և նրա հետ շփվող օդի ջերմաստիճանը նվազելով հասնում է կրիտիկական աստիճանի (ցո– ղի կեւոին), և օդում պարունակվող ջրա– յին գոլորշին խտանալով, փոքր կաթիլ– ների ձևով նստում է ծառերի, տերևների, խոտի, հողի ու այլ առարկաների վրա։ Դիտարկումներից պարզվել է, որ Ց–ի մի մասն ասաշանում է նաև հողի ստորին շերտերից վեր բարձրացող ջրային գո– լորշիների խտացման հետևանքով։ Ց․ առաջանում է առավելապես պարզ եղա– նակին, երբ թույլ քամի է։ Բարեխառն լայնություններում Ց․ մեկ գիշերվա ըն– թացքում կարող է առաջացնել մինչև 0,1–0,3 մմ տեղումներ։

ՑՈՂԱՄԱՐԳ, գյուղ ՀՍՍՀ Ղուկասյանի շրջանում, շրջկենտրոնից 7 կմ հվ․։ Կաթ– նաանասնապահական սովետական տըն– տեսությունն զբաղվում է նաև հացահա– տիկի և կերային կուլտուրաների մշակու– ձողամարգ թյամբ։ Ունի միջնակարգ դպրոց, մշակույ– թի տուն, գրադարան, կապի բաժանմունք, կենցաղսպասարկման տաղավար, ավտո– մատ հեռախոսակայան, կինո, բուժկա– յան, անասնաբուժական տեղամաս։ Գյու– ղում և շրջակայքում պահպանվել են կիկ– լոպյան ամրոց (մ․ թ․ ա․ I հազարամյակ), գերեզմանոց։ Բնակիչների նախնիները եկել են Սվազի վիլայեթից, 1828–30-ին։ ՑՈՂԻ ԿԵՏ, այն ջերմաստիճանը, մինչև որը պետք է հովանա օդը կամ մեկ այլ գազ, որպեսզի դրանցում պարունակվող ջրային գոլորշին հասնի հագեցման վի– ճակի։ Ց․ կ–ին հասնելիս օդում կամ օդի հետ շփվող առարկաների վրա սկսվում է ջրային գոլորշու կոնդենսացումը (ցող է առաջանում)։ Ց․ կ․ օդի խոնավության հիմնական բնութագրերից է․ այն կարելի է հաշվել օդի ջերմաստիճանի և խոնավու– թյան արժեքներով կամ անմիջականորեն որոշել կոնդենսացման խոնավաչափով։ Եթե հարաբերական խոնավությունը փոքր է 100%-ից, ապա Ց․ կ․ միշտ ցածր է օդի փաստացի ջերմաստիճանից, ընդ որում այնքան ավելի ցածր՝ որքան քիչ է հարա– բերական խոնավությունը։ Հագեցման ժամանակ, այսինքն՝ 100% հարաբերա– կան խոնավության դեպքում, փաստացի ջերմաստիճանը համընկնում է Ց․ կ–ին։

ՑՈՂԻԿ (Drosera), ց ո ղ ա բ ու յ ս, ցո– ղիկազգիների ընտանիքի միջատակեր բույսերի ցեղ։ Բազմամյա, հազվադեպ միամյա, սողացող կամ պալարանման կոճղարմատով և կլոր, երկարավուն տե– րևների վարդակով բույսեր են։ Տերևնե– րը պատված են կարմիր գլխիկներ ունե– ցող գեղձային մազիկներով։ Դրանցով բռնվում են տերևի վրա ընկած միջատնե– րը, իսկ գեղձերի արտադրած կպչուն հե– ղուկի պարունակած օրգ․ թթուները և մարսողական ֆերմենտները քայքայում են բռնված միջատի սպիտակուցները և լրացնում սննդանյութերի պակասը։ Ծա– ղիկները մեկական են կամ ողկույզներով։ Պտուղը տուփիկ է։ Հայտնի է մոտ 100 տե– սակ՝ տարածված արևադարձային և բա– րնխառե գոարննրուս՜; CftTSCr-nLif վա 4 տեսակ․ Ց․ կլորատերև (D․ rotundifolia), դեղաբույս է, թունավոր, օգտագործվում է ժող․ բժշկության մեջ, Ց․ անգլիական (D․ anglica), Ց․ միջանկյալ (D․ interme– dia), Ց․ հակառակ ձվաձև (D․ obovata)։

ՑՈՂՈՒՆ (caulis), բարձրակարգ բույսերի առանցքային օրգան, որը տերևների հետ կազմում է ընձյուղ։ Կատարում է միջնոր– դի դեր բույսի կլանող (արմատ) և ֆոտո– սինթեզ կատարող (տերև) օրգանների միջև, մեծացնում բույսի ասիմիլյացիոն մակերեսը ճյուղերի և տերևների, ինչպես նաև ծաղիկների, պտուղների դասավո– րության կարգավորման շնորհիվ։ Կարող է մասնակցել ջրի և պաշարանյութերի կու– տակմանը, ֆոտոսինթեզին։ Հենարանի դեր է կատարում բազմամյա ծառաբույ– սերի ողջ սաղարթի համար։ Ց–ի այն հատ– վածները, որոնցից աճում են կողքային օրգանները (ճյուղեր, տերևներ ևն), կոչ– վում են հանգույցներ, իսկ դրանց միջև գտնվող հատվածները՝ միջհանգույցներ։ Ց․ ըստ ձևի լինում է՝ գլանաձև (առավել տարածվածը), եռանիստ (բոշխ), քառա– նիստ (շրթնածաղկավորներ), բազմա– նիստ, տափակած (կռզի), ըստ դիրքի՝ կանգուն, պառկած, սողացող, մագլցող ևն, վերգետնյա և ստորգետնյա։ Ց–ի եր– կարությունը՝ 1 – 1,5 ւ/ւ/-ից (քաղցրահամ