Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12.djvu/168

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


նամանիքներից, 20 սմ ձյան շերտի տակ դիմանում է մինչև –20°C, իսկ 30–60 սմ ձյան շերտի տակ՝ –40°Շ–ին։ Գարնանա– ցան Ց–ի ծիլերը դիմանում են –13°C սառնամանիքներին, իսկ թփակալման փուլում՝ –8–9°C, ծաղկման ու հատիկա– լիցքի փուլում՝ –1–2°C սառնամանիքի պայմաններում վնասվում է։ ՀՍՍՀ–ում աշնանացան Ց–ի վեգետացիայի տևողու– թյունը Արարատյան դաշտում 260–270 օր է, Սիսիանում՝ 300 օր, Վարդենիսում՝ 310–315 օր, գարնանացան Ց–ինը՝ Սի– սիանում՝ 117 –120 օր, Վարդենիսում՝ 122–128 օր։ Ց․ պահանջկոտ է խոնավու– թյան և պարարտանյութերի նկատմամբ։ Ց․ կարևորագույն պարենային կուլ– տուրա է։ Օգտագործվում է հացի, ձավա– րի, մակարոնի, հրուշակեղենի արտա– դրության մեշ։ Ց–ից ստանում են նաև սպիրտ, օսլա, դեքստրին, սոսինձ ևն։ Հա– տիկը, աղացման թավւոնները արժեքավոր կեր են, հումք են համակցված կերերի համար։ Ց․ սննդարար է, կալորիակա– նությունը բարձր է, պարունակում է սպիտակուցներ (10–25%), ածխաջրեր (60–64%), ճարպեր (շուրջ 2%), թաղան– թանյութ, վիտամիններ, ֆերմենտներ, հանքային նյութեր։ Ց․ հնագույն կուլտուրա է։ Այն հայտնի էր Առաջավոր Ասիայում (Իրաք, Սիրիա, Իրան) և Թուրքմենիայում մ․ թ․ 6–7 հզ․ տարի, Եգիպտոսում՝ 4 հզ․ տարի առաջ, Չինաստանում սկսել են մշակել մ․ թ․ 3 հզ․ տարի առաջ։ Անդրկովկասում Ց․ հայտնի էր մ․ թ․ 5–4 հզ․ տարի առաջ։ Ամերիկա է տարվել XVII դ․։ 1939–41-ին ՀՍՍՀ–ում (Կարմիր բլուր) հնագիտական պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել է հացահատիկի ածխա– ցած հատիկներ։ Մ․ Գ․ Թումանյանի ուսումնասիրություններից պարզվել է, որ դրանք Ց–ի հատիկներ են և որ 2,5 հզ․ տարի առաջ այս տարածքում մշակվել է շ>․ (Т․ aestivum), որը սրսչս այժմ էւ մշակվում է Արարատյան դաշտում։ 1978-ին Ց–ի համաշխարհային ցանքա– տարածությունը (առավելապես ՍՍՀՄ, Չինաստան, ԱՄՆ, Հնդկաստան, Կանա– դա) 232 մլն հա էր, միջին բերքատվությու– նը՝ 19 ց/հա։ ՄՍՀՄ–ում 1980-ին Ց–ի ցանքատարածությունը 61,5 մլն հա էր, մի– ջին բերքատվությունը, աշնանացան Ց՜ի– նը4 22,1 ց/հա (առաջավոր տնտեսություն– ներում՝ մինչև 10ց/հա), գարնանացանինը՝ 12,4 ց/հա։ ՀՍՍՀ–ում մշակվում է շուրջ 100 հզ․ հա։ 1980-ին ՍՍՀՄ–ում շրջանացվել են աշ– նանացան փափուկ Ց–ի Բեզոստայա 1 և Միրոնովսկայա 808 սորտերը (աշնանա– ցան Ց–ի ցանքատարածության շուրջ 75%–ը)։ Սրանք մշակվում են նաև Բուլ– ղարիայ–ում, Հունգարիայում, Լեհաստա– նում, Ռումինիայում, ԳԴՀ–ում, Չեխոս– լովակիայումն այլուր։ Զգալի տարածու– թյուն են զբաղեցնում փափուկ Ց–ի Իլյի– չյովկա, Միրոնովսկայա յուբիլեյնայա, Կավկազ, Ռոստովչանկա, Օդեսկայա 51, Պրիբոյ, Դնեպրովսկայա 521, Կրասնո– դարսկայա 39, Պոլեսկայա 70, կարծր Ց–ի Նովոմիչուրինկո, Օդեսկայա յուբի– լեյնայա սորտերը։ 1970-ական թթ․ արտադրության մեջ ներդրվեց նոր պարենային կուլտուրա՝ Տրիտիկալեն (Triticale), որն ստացվել է Ց–ի և աշորայի խաչաձևումից, որի աշնա– նացան սորտերը բարձր բերքատու են։ ՀՍՍՀ–ում շրջանացված են աշնանացան Ց–ի Բեզոստայա 1, Միրոնովսկայա 808, Կանգուն 20, Սպիտակահատ տեղական, Ինտենսիվնայա, էրիտրոսպերմում 127, Օդեսկայա 75, գարնանացան Ց–ի Գալ– գալոս, Նոր կունդիկ, Մետտե ցերրոս և Շիրակի 1 սորտերը։ Գրկ․ Մ աթևոս յան Ա․, Բուսաբուծու– թյուն, 2 վերամշկ․ և վերափոխված հրտ․, Ե․, 1977; Туманян М․ Г․, Избр․ труды, Е․, 1957; Пшеница в СССР, под ред․ П․ М․ Жуковского, М․–Д․, 1957; Вавилов Н․ И․, Мировые ресурсы сортов хлебных злаков, зерновых, бобовых, льна и их ис– пользование в селекции․ Пшеница, М․–Д․, 1964; Жуковский П- М․, Культурные растения и их сородичи, 3 перераб․ и доп․ изд․, Д․, 1971․ Ա․ Մաթևոսյան

ՑՎԱՏԳ (Zweig) Առնոլդ (1887–1968), գերմանացի գրող, հասարակական գոր– ծիչ (ԳԴՀ)։ ժող․ պալատի դեպուտատ (1949–67)։ Արվեստների գերմ․ ակադե– միայի պրեզիդենտ (1950–53)։ Խաղաղու– թյան համաշխարհային խորհրդի անդամ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914–18) մասնակից։ 1933-ից հետո ապ– րել է տարագրության մեջ։ 1948-ին վերա– դարձել է Բեռլին (ԳԴՀ)։ Ց–ին առաջին հաջողությունը բերել են «Գրառումներ Կլոպֆեր ընտանիքի մասին»(191 ^վիպա– կը, «Նովելներ Կլավդիայի մասին» (1912) վեպը և «Ծիսական սպանություն Հուն– գարիայում» (1914, Հ․ Կլայստի անվ․ մըր– ցանակ, 1915) դրաման։ 1927-ին հրատա– րակված «Վեճ ենթասպա Գրիշայի շուր– ջը» վեպը հիմք հանդիսացավ առաջին համաշխարհային պատերազմին վերա– բերող «Սպիտակամորթ մարդկանց մեծ պատերազմը» էպիկական շարքի համար, որի վրա նա աշխատել է ամբողջ կյանքում։ Ծարքն ընդգրկում է «ժամանակը հասու– նացել է» (1957), «1914 թվականի երիտա– սարդ կինը» (1931), «Դաստիարակություն Վերդենի մոտ» (1935), «Անդորր» (1954), «Գահ բարձրացնելը» (1937) և «Սառույցը շարժվեց» (անավարտ) վեպերը։ Նշանա– կալի է «Վանդսբեկյան կացին» (հրտ․ 1943, իվրիտերեն, թրգմ․ գերմ․ ձեռագրից) վեպը, որի գլխ․ թեման հիտլերյան վարչակար– գի բարոյական անկումկ ու ֆաշիզմի հա– մար ճանապարհ բացած մանրբուրժ․ տար– րերի մերկացումն է։ «Երազանքը թանկ է» (1962) վեպում Ց․ բացահայտել է ֆաշիզմի տարիներին կատարվածի համար գերմա– նացի մտավորականի կողմից սեւիական պատասխանատվության գիտակցման դըժ– վարին պրոցեսը։ ԳԴՀ–ի ազգ․ մրցանակ (1950), «ժողովուրդների միջև խաղաղու– թյան ամրապնդման համար» միջազգա– յին լենինյան մրցանակ (1958)։

ՅՎԱՏԴ (Zweig) Սաեֆան (28․11․1881, Վիեննա – 22․2․1942, Պեարոպոլիս, Բրա– զիլիա), ավստրիացի գրող։ Ռոմանագի– տություն ու գերմանագիտություն է ուսում– նասիրել Վիեննայի և Բեռլինի համալսա– րաններում։ Շատ էtճանապարհորդել։ 1928-ին այցելել է ՍՄՀՄ։ Առաջին համաշ– խարհային պատերազմի (1914–18) տա– րիներին ունեցել է պացիֆիստական դիր– քորոշում։ 1934-ից ապրել է տարագրու– թյան մեջ (Մեծ Բրիտանիա, ԱՄՆ, Բրազի– լի ա) ։ Չդիմանալով հայրենիքի կարոտին, մոլեգնող պատերազմի դեմ՜հանդիման հույսը կորցրած՝ ինքնասպան է եղել։ «Առաջին ապրումները» (1911), «Ամոկ» (1922), «Զգացմունքների խռովք» (1927) նովելների ժողովածուներում դրսևորել է հոգեբանության գաղտնարանները թա– փանցելու ձգտում՝ պատկերելով հերոս– ների անձնական կյանքի բարդ բախում– ներր։ Իր կոլորիտով նովելներին մոտ է «Սրտի անհամբերություն» (1939) վեպը։ Ց–ի ստեղծագործության մեջ կարևոր տեղ են գրավում կենսագրական վեպերը, Էս– սեները, ակնարկները։ Նրա վիպականաց– ված կենսագրությունները (Ստենդալ, Լ․ Տոլստոյ, Զ․ Ֆրեյդ, Ֆ․ Նիցշե), որտեղ թեև փաստերը միշտ չեն ճշգրիտ, հաճախ էլ ազատակամորեն է մեկնվում պատմա– կան անձի կյանքն ու գործը, գրավում են քննադատական մտածողության պատկե– րավորությամբ, պատմ․ կոլորիտ ստեղ– ծելու և ստեղծագործող անհատի հոգե– բանության մեջ թափանցելու կարողու– թյամբ․ է․ Վերհառնի (1917), Ռ․ Ռոլանի (1921) մասին Էսսեները, «Աշխարհը կա– ռուցողները» (1920–28) կենսագրություն– ների շարքը։ Ց․ մոտ երեսուն տարի աշ– խատել է Օ․ Բալզակի կենսագրության վրա (հրտ․ 1946)։ Ց–ի հումանիստական հայացքների վերացականությունը հատ– կապես նկատելի է նրա «Երեկվա աշխար– հը» (հրտ․ 1944) հուշերի գրքում և «Հան– դիպումներ մարդկանց, գրքերի, քաղաք– ների հետ» (1937) ճառերի, Էսսեների, քննադատական ելույթների ժողովա– ծուում։ «Մագելան» (1938) և «Ամերիգո» (հրտ․ 1942, հայ․ հրտ․ 1962) վեպերում մարդկային հանճարի խիզախումների նը– կատմամբ Ց–ի հավատի վերջին բռնկում– ներն արդեն անկարող էին մեղմացնել նրա ստեղծագործության և աշխարհայաց– քի մեջ վաղուց ի վեր հասունացող ճըգ– նաժամը։ Երկ․ Ընտ․ նովելներ, Ե․, 1942։ 24 ժամ մի կնոջ կյանքից, Ե․, 1944։ Մարդկության աստեղային ժամերը, Ե․, 1974։ Собр․ соч․, т․ 1–4, пер․ с нем․, М․, 1982 – 1984։ ՅՎԵՏ Միխայիլ Աեմյոնովիչ (1872–1919), ռուս բուսաբան–ֆիզիոլոգ և կենսաքի– միկոս։ Ավարտել է ժնևի համալսարանը (1893)։ 1908-ից բուսաբանություն է դա– սավանդել վարշավայի համալսարանում, 1908-ից՝ պոլիտեխնիկական ինստ–ում, 1917-ից՝ Ցուրևի (այժմ՝ Տարտու), 1918-ից՝ Վորոնեժի համալսարանների պրոֆեսոր։ Հիմնական աշխատանքները վերաբերում են բույսերի պլաստիդների և պիգմենտ– ների ուսումնասիրմանը և դրանց հետա– զոտության մեթոդների մշակմանը։ Կա– րևոր նշանակություն ունի տարբեր կլա– նիչներով (ադսորբենտներ) հետազոտ– վող խառնուրդի բաղադրիչների ընտրո– ղական կլանման վրա հիմնված նյութերի բաժանման Ց–ի մեթոդը (1903)։ Այդ մե– թոդով մաքուր ձևով առանձնացրել է a, b և с քլորոֆիլները և քսանտոֆիլի որոշ իզոմերներ։ Ց–ի հայտնագործու– թյունը հիմք է հանդիսացել քրոմւսաա– գրաֆիայի մի շարք նոր ուղղությունների ստեղծման համար։