Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 2.djvu/163

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


R, A․, Dubberstein W․, Babylonian chronology 626 В․ C․–A․ D․ 75, Providence, [1969]․

ԱՔԵՄԵՆՅԱՆ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ (կառավա– րող հարստության՝ Աքեմենյանների ui- նունով), պարսկական աշխարհակալու– թյուն մ․ թ․ ա․ մոտ 550–330-ին։ Պարսից և Անշանի թագավոր Կյուրոս II Մեծը մ․ թ․ ա․ 553-ին կամ 552-ին ապստամբել է Մարաստանի թագավոր Աժդահակի (Աս– տիագես) դեմ, տապալել նրան (550), գրավել մայրաքաղաք Եկբատանը, արքունի գանձերը ե, նվաճելով մարական տիրապետության մեջ մտնող երկրները, հիմք դրել Ա․ պ–յանը։ Ըստ Քսենոփոնի և Մովսես Ւարենացու, այդ ժամանակ Հա– յաստանում թագավորել է Երվանդ Սակա– վակյացի որդի Տիգրանը, որը եղել է Կյու– րոսի մտերիմը և ապա դաշնակիցը՝ ընդ– դեմ Մարաստանի։ Հայկ․ ավանդական առասպելի համաձայն, Աժդահակին սպանել է Տիգրանը։ Ենթադրվում է, որ մ․ թ․ ա․ 550–546-ին Հայաստանը թոթա– փել է Մարաստանի գերիշխանությունը և անկախ հռչակվել։ Մ․ թ․ ա․ 546-ին՝ Լի– դիա կատարած արշավանքից առաջ Կյուրոսը հավանաբար Հայաստանը են– թարկել է Ա․ պ–յան գերիշխանությանը՝ նրան պարտադրելով հարկեր վճարել և մասնակցել իր ռազմարշավներին։ Մինչև 539-ը Կյուրոսը նվաճել է Փոքր և Միջին Ասիայի երկրները, 538-ին՝ Բաբելոնը, Միջագետքը, Ասորիքը, Փյունիկիան, Հրե– աստանը։ Ըստ Քսենոփոնի, հայկական հետևազորը և հեծելազորը՝ Տիգրան թա– գավորի և Եմբաս զորավարի առաջնորդու– թյամբ, մասնակցել են Րաբելոնի գրավ– մանը։ Կյուրոսին հաջորդել է որդին՝ Կամբյուսեսը, որը 526-ին մեծ բանակով արշավել է Եգիպտոս և նվաճել այն։ Եգիպ– տոսում լուր ստանալով, որ պարսիկ մոգ Գաումատան ապստամբել է, գրավել իշ– խանությունը և իրեն հռչակել թագավոր (Բարդիա անվան տակ)՝ շտապել է Պարս– կաստան, սակայն ճանապարհին մահա– ցել է (522)։ Գաումատայի դեմ դուրս է եկել Աքեմենյան տան ներկայացուցիչ, Պարթևաստանի կուսակալ Վշտասպի որ– դի Դարեհ /, սպանել Դաումատային և 522-ին գահ բարձրացել։ Օգտվելով Ա․ պ–ում տեղի ունեցող գահակալական կռիվ– ներից՝ Դարեհի դեմ ապստամբել են և անկախություն հռչակել Պարսքը, Ելամը, Մարաստանը, Պարթևաստանը, Ասորես– տանը, Բաբելոնը, Հայաստանը, Եգիպ– տոսը և այլ երկրներ։ Ըստ Րեհիսթունի արձանագրության, մինչև 520-ը Դարեհը զբաղվել է ապստամբ երկրների դիմադրու– թյունը ճնշելով։ Դարեհի զորքերի դեմ համառորեն կռվել են հատկապես հայերը։ Դարեհի զորավարներ Դադարշիսը և Վա– հումիսան հինգ անգամ ճակատամարտել են ապստամբ հայերի դեմ։ Նրա կառա– վարման առաջին տարիներին Հայաստա– նը հավանորեն պահպանել է անկախու– թյունը։ Մարաստանում ապստամբությու– նը գլխավորել է հին թագավորական տոհ– մի ներկայացուցիչ Փրավարտիշը, Рш- բելոնում՝ Խալդիտայի որդի, հայազն Արախան, որոնք, հավանաբար, զործակ– ցել են Հայաստանի հետ։ 521-ի վերջին ապստամբական ելույթները հիմնակա– նում ճնշվել են, Ա․ պ–յան նախկին սահ– մանները վերականգնվել։ Դարեհ I 519-ին վերանվաճել է Եգիպտոսը։ Ա․ պ․ եղել է զենքի ուժով ստեղծված, զարգացման տարբեր մակարդակ ունե– ցող ցեղերի ու ժողովուրդների համակու– տակ։ Դարեհ I կատարել է վարչա–տնտ․ բարենորոգումներ։ Տիրակալությունը նա բաժանել է սատրապությունների (շուրջ 24), որոնք թվարկված են Րեհիսթունի, Նակշ–ի–Ռուստեմի և Սուզի արձանագրու– թյուններում։ Մ․ թ․ ա․ V դ․ հույն պատմիչ Դարեհ I թագավորի պալատը Պերսեպոլսում․ սանդուղքի բարձրա– քանդակ՝ ցուլին հոշոաող առյուծի պատկերով (մ․ թ․ ա․ VI դ․ վերշ – V դ․ սկիզբ, Թեհրան, Հնագիտության թանգարան) Հերոդոտոսը հիշատւսկել է Ա․ պ–յան 20 սատրապությունների ցանկը, այդտեղ ապ– րող ժողովուրդների անունները U նրանց վճարած հարկերի չափը։ Սատրապու– թյունը կառավարել է սատրապը, որը եղել է տեղում զինվորական իշխանության և հարկագանձման տնօրենը, դատավորը են։ Ա․ պ–յան մեջ իրենց գոյությունը պահ– պանել են որոշ վասալ թագավորություն– ներ և կիսանկախ ցեղեր։ Սատրապու– թյուններում համապետական, «գրասեն– յակային» արամեերեն լեզվին զուգահեռ գործածվել են նաև տեղական լեզուները։ Սատրապություններից գանձվող հարկերի գումարը կազմել է 14560 տաղանդ (ավելի քան 400 ա)