Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 3.djvu/362

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


լռական խաղաոճի միտումներով։ Արևմտա–հայ դպրոցն են ներկայացնում Ա․ Փա– ւիազյանը, Ս․ էքշյանը, Պ․ Մաղաքյանը, Թ․ Ֆասուլյաճյանը և ուրիշներ։ Արևելահայ դպրոցի սկզբնավորողներն են Գ․ Չմշկյա– նը, Ս․ Չմշկյանը, Մ․ Ամրիկյանը, Ք․ Արամ–յանը, Ա․ Մանդինյանը և ուրիշներ։ 1880- ական թթ․ այդ երկու ստեղծագործական ոճերի համատեղումովկազմավորվել է ազ–գային միասնական դերասանական դըպ– րոցը։ Այն կապված է Պ․ Ադամյանի, Մ․ Մնակյանի, Դ․ Թրյանցի, Ե․ և Վ․ Գա– րագաշյանների, Ա․ Տրաչյայի, Մ․ Նվարդի և այլ անունների հետ, որոնցից նշանա– վորագույնը Պ․ Ադամյանն է՝ XIX դ․ հայ Դ․ ա–ի ամենաբարձր երևույթը։ XIX դ․ վերջի և XX դ․ սկզբի հայ բեմում, որպես դասական ռեալիզմի վարպետներ առանձ–նանում են Սիրանույշը, Տ․ Աբելյանը, Գ․ Պետրոսյանը, Ս․ Ադամյանը, Տ․ Զա– րիֆյանը։ XX դ․ առաջին կեսի հայ Դ․ ա–ում բացառիկ է Վ․ Փափազյանի դերը, որը դասական արվեստի փորձը հարստաց–րեց դարասկզբի թատերական արվեստի նորագույն ըմբռնումներով։ Սովետական շրջանի հայ Դ․ ա․ նշանավորվում է Տաս– միկի (Թ․ Տակոբյան), Ա․ Ոսկանյանի, Մ․ Ջանանի, 0․ Գուլազյանի, Վ․ Վաղար– շյանի, Ա․ Ավեսփսյանի, Մ․ Մանվելյանի, Տ․ Ներսիսյանի, Տ․ 1սաչանյանի, Լ․ Զոև– րաբյանի, Թ․ Սարյանի, Գ․ Զանիբեկյա– նի, Ա․ Ասրյանի և այլոց անուններով։ Գրկ․ Շամիրխանյան Տ․, Դերա–սանական արվեստի հիմունքները, Ե․, 1938։ Հովհաննիսյան Հ;․ Վ․, Բեմական խոսքի պոետիկան, Ե․, 1973։ К о к л е н- старший Б․, Искусство актера, Л․ –М․, 1937; Дидро Д․, Парадокс об актере, Л․ –М․, 1938; Станиславский К․ С․, Работа актера над собой, ч․ 1–2, Собр․ соч․, т․ 2-3, М․, 1954-55; Ершов П․ М․, Технология актерского искусства, М․, 1959; Захава Б․Е․, Мастерство актера и режиссера, 3 изд․, М․, 1973․ Հ․ Հովհաննիսյան ԴԵՐԱ4ԾԼ, գյուղ Արևմտյան Տայասաա– եում, Բիթլիսի վիլայեթի Սղերդ գավառի Շիրվան գավառակում։ 1909-ին ուներ 30 տուն հայ բնակիչ։ Զբաղվում էին երկրա–գործությամբ և անասնապահությամբ։ Բնակիչները տեղահանվել են առաջին համաշխարհային պատերազմի տարինե–րին։

ԴԵՐԱՏԻձԱՅԻԱ (ֆրանս․ deratisation, լաւո․ de – նախածանց, որ նշանակում է վերացում, ֆրանս․ rat – առնետ), կըր– ծողների ոչնչացում, որոնք վարակիչ հի–վանդությունների (տուլարեմիա, ժան–տախտ, լեյշմանիոզ) աղբյուր կամ փո–խանցող են։ Դ․ հիմնականում տարվում է մկնակերպերի և համստերանմաննե– րի դեմ, որոնք ապրում են տափաստան–ներում, անտառներում, բնակավայրե–րում, ինչպես նաև ինքնաթիռներում և նավերում։ Լինում է կանխարգելիչ և բնաջնջող։ Կանխարգելիչ Դ․ կրծողներին սննդից զրկելը և նրանց բնե–րի ավերելն Է․ բները ցեմենտապատում են կամ լցնում ապակու փշրանքներով։ Էլեկտրահաղորդալարերի, ջրատար, կո–յուղու և ջեռուցման խողովակների անց–ման տեղերում ճեղքերը փակում ևն, իսկ օդափոխման անցքերը՝ պատում մետաղյա ցանցերով։ Բնաջնջող Դ․ իրակա–նացնում են հատուկ կանխարգելիչ հիմ– նարկությունները (ախտահան ման–դերա– տիզացիոն կայաններ, անասնաբուժական ծառայություն)։ Դ–ի նպատակով օգտա–գործում են քիմ․ (զոոկումարին, ռատին– դան, ցինկի ֆոսֆիդ, կրիսիդ), կենսաբա–նական (շներ, կատուներ, բակտերիային կուլտուրա) և մեխանիկական (թակարդ–ներ, ճզմիչներ) միջոցներ։ Բեռնատար նա–վերը Դ–ի են ենթարկվում գազանման նյութերով՝ կապտաթթու, բրոմմեթիլ, ծծմբաթթու։

ԴԵՐԲԱՅ, բայի անդեմ ձև, որն արտահայ–տում է գործողության ընթացք, առանց ժա–մանակային կոնկրետացման։ Օժտված է բայիմաստով և բայ խոսքի մասի հիմնա–կան կարգերով՝ սեռով ու խնդրառու–թյամբ։ ժամանակակից հայերենն ունի ութ Դ․, որոնք ըստ գործառական արժեքի բաժանվում են երկու խմբի՝ անկախ կամ ինքնուրույն կիրառություն ունեցող (անո–րոշ, զուգընթացական, հարակատար, են–թակայական ) և կախյալ կամ ինքնուրույն կիրառություն չունեցող (անկատար, կա–տարելի, վաղակատար, ժխտման)։ վեր–ջինները միայն ձևակազմական արժեք ունեն և մասնակցում ևն բայի վերլուծա–կան ժամանակային ձևերի կազմությա–նը (գրում եմ, գրելու եմ, գրել եմ, չեմ գրի)։ Բուն Դ–ներից անորոշը (գրել, կարդալ) բայի ուղիղ ձևն է, հարաբերակցում է գոյականին, նախադասության մեջ հան–դես է գալիս նրան հատուկ պաշտոններով և հոլովվում է*․ Տարակատարը և ենթակա–յականը (գրած, կարդացած, գրող, կար–դացող) հարաբերակցում են ածականին և նախադասության մեջ կատարում ածա–կանին հատուկ պաշտոններ։ Կրավորա–կան, ինչպես նաև չեզոք սեռի մի շարք բայերի հարակատարը մասնակցում է բայի սահմանական եղանակի հարակա–տար ժամանակների կազմությանը (կանգ–նած եմ, գրված Է)։ Զուգընթացական Դ․ (գրելիս, կարդալիս) հարաբերակցում է մակբային և նախադասության մեջ կա–տարում ժամանակի պարագայի պաշտոն՝ ցույց տալով հիմնական գործողությանը զուգընթաց կատարվող գործողություն։ Տարակատար և զուգընթացական Դ–ները մասնակցում են նաև երկրորդական վեր–լուծական ժամանակների կազմությանը (գրած եմ լինում, գրելիս եմ լինում)։ Գրաբարն ունի անորոշ կամ աներևույթ (գրել, խօսիլ, գնալ, թողուլ), ներկա (գրող), անցյալ (գրեալ) և ապառնի (գրելոց) Դ–ներ։ Գրկ․ Աբրահամյան Ա․, Հայերենի դերբայները և նրանց ձևաբանական նշանա–կությունը, Ե․, 1962։ Ջահուկյան Գ․, ժամանակակից անդեմ բայաձևերը («դեր–բայներ»), «ԲԵՀ», 1975, JSfe 3։ Ն․ Պառնասյան

ԴԵՐԲԱՅԱԿԱՆ ԴԱՐՁՎԱԾ, նախադասու–թյան՝ դերբայով արտահայտված անդամ՝ իր լրացումների հետ միասին։ Վերջին–ներս կոչվում են նախադասության երկ–րորդական անդամներ։ Դրանք կամ ան–միջականորեն կապվում են դերբայի հետ որպես կողմնակի ենթակա (Պետրոսի գրած նամակը սրտառուչ Էր), ստորոգելիա–կան վերադիր (Ուսանող դառնալը նրա երազանքն Էր), խնդիր, պարագա կամ լրացնում են վերջիններս որպես որոշիչ, հատկացուցիչ, բացահայտիչ։ Տրոհված Դ․ դ․ ստանում է հատուկ կետադրություն։

ԴԵՐԲԵՆԴ (պարսկերեն դեր – դուռ և բենդ–կապ), Դ ա ր բ ա ն դ, քաղաք Դաղստանի ԻՍՍՏ–ում։ Նավահանգիստ և երկաթուղային կայարան։ 59 հզ․ բն․ (1971)։ Դ․ հիմնադրվել է V դ․ որպես բերդ, VII–IX դդ․ եղել է Արաբական խա–լիֆաթի կազմում, X դ․ ֆեոդալական իշ–խանության կենտրոնն Էր։ XIII դ․ գրավ–վել է մոնղոլների կողմից և անկում ապ–րել։ XVI – XVII դդ․ և XVIII դ․ սկզբում եղել է Իրանի կազմում, 1722-ին միացել է Ռուսաստանին, բայց 1735-ին, Գյան– ջայի պայմանագրով, անցել է Իրանին։ Դերբենդի հայոց Աստվածածին եկեղեցին 1747-ին ստեղծվել է Դ–ի խանություն՝ Դ․ կենտրոնով, որը 1796-ին գրավել են ռուս, զորքերը։ 1813-ին Գյուլիստանի պայմա–նագրով վերջնականապես միացվել է Ռու–սաստանին։ Բնակչությունն զբաղվում է այգեգործությամբ, խաղողագործությամբ և ձկնորսությամբ։ 1904-ի վերջերին Դ–ում հիմնադրվել է սոցիալ–դեմոկրատական խումբ, 1917-ի փետրվարին ստեղծվել է բանվորների և զինվորների դեպու–տատների խորհուրդ։ 1917-ի դեկտեմբե–րին հասաաավեւ է սովետական իշխանու–թյուն։ 1918–20-ին Դ․ գտնվել է բուրժուա– կան նացիոնալիստների ձեռքին։ 1920-ի մարտին Կարմիր բանակն ազատագրել ԷԴ․։ Ունի բրդյա մանվածքի ֆաբրիկա, որը հումք է մատակարարում ՌՍՖՍՏ–ի, Անդրկովկասի և Միջին Ասիայի գորգա–գործական ձեռնարկություններին, պահա–ծոների, կոնյակի, մսի կոմբինատներ, հաստոցաշինական ու գյուղատնտ․ տեխ–նիկումներ, բժշկական, մանկավարժա–կան ուսումնարաններ, գորգագործական դպրոց, լեզգիական թատրոն։ Դ․ հատակագծման բնույթով բաժանվում է վերին (հին, նեղ ու կորագիծ փողոցնե–րով) և ներքին (XIX– XX դդ․ երկրորդ կեսի կառուցապատումով ու փողոցների ուղղանկյուն ցանցով) մասերի։ Պահպան–վել են՝ Զումա մզկիթի (VIII–XIV դդ․) և մեդրեսեի (XV– XIX դդ․) համալիրը, Մինարե (XIV–XIX դդ․), Կրխլյար (XVI 1ղ․) մզկիթները, թաղա–գմբեթածածկ բաղնիք–ներ (XVII –XVIII դդ․), խանի դամբարա–նը (XVIII դ․)։ Դերբենդ քաղաքի մասին վկայություն–ներ ունեն Մովսես Ւ^որենացին, Եղիշեն, Մովսես Կաղանկատվացին։ 1900-ական թթ․ սկզբներին Դ․ ունեցել է 16 հզ․ բնա–