Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 4.djvu/237

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


Դրանք նպաստեցին ճշտելու կուլտուրա– կան ցորենի ծագման ու զարգացման հար– ցերը, բարելավելու ՀՍՍՀ–ում մշակվող ցորենի տեղական հինավուրց սորտերը (սպիտակահատ, գալգալոս, կարմիր սլֆահատ, կարմիր կունդիկ Ան): Թ. եղել է Անդրկովկասյան ֆեդերացիայի Կենտ– գործկոմի անդամ (1935–37), ՀՍՍՀ Գե– րագույն սովետի Նախագահության նախա– գահի տեղակալ (1944–47): Լենինականի դաշտավարական տեխնիկումը կոչվում է Մ. Գ. Թումանյան Թ–ի անվամբ: Հայկական գյուղատնտեսա– կան ինստ–ում սահմանված է ակադեմի– կոս Թ–ի անվ. ուսանողական մեկ թոշակ: Երկ. H36p. TpyflU (1930–1950 IT.), E., 1957. Գրկ. Միքայել Դալուաոի Թումանյան ^կեն– սամաաենագրություն), Ե., 1965:

ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ Նվարդ Հովհաննեսի (3.10. 1892, Թիֆլիս – 28.9.1957, Երևան), հայ սովետական գրականագետ: Ավարտել է Թիֆլիսի Հովնանյան դպրոցը (1910), Անդրկովկասյան համալսարանի պատմա– գրական ֆակուլտետը (1920): 1923-ին նշանակվել է հոր՝ Հ. Թումանյանի երկե– րի ակադեմիական հրատարակության պատասխանատու քարտուղար, եղել է Արմֆանի գրականության և լեզվի ինստ–ի պատասխանատու քարտուղար և ավագ գիտաշխատող (1934–42): Հրատարակ– վել են նրա «Թումանյանի մանկությունն ու պատանեկությունը» (1938), «Թուման– յանը քննադատ» (1939), «Հովհաննես Թումանյանը և ռուս գրականությունը» (1956), «Հուշեր և զրույցներ» (1969) գրքույկները:

ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ Սարգիս Հմայակի (ծն. 1.1. 1919, Երևան), հայ սովետական ինժե– ներ–հիդրոշինարար: ՍՄԿԿ անդամ 1943-ից: 1943-ին ավարտել է Երևանի Կ. Մարքսի անվ. պոլիտեխնիկական ինստ–ը: 1956–61-ին աշխատել է Երևանի մաթ. մեքենաների ԳՀԻ–ի դիրեկտորի տեղակալ, 1961–74-ին՝ «էլեկտրոն» գոր– ծարանի դիրեկտոր: 1974-ից ՀՍՍՀ կեն– ցաղային սպասարկման մինիստրն է: «Նաիրի» էլեկտրոնային հաշվողական մեքենաների ընտանիքի՝ սերիական ար– տադրության մեջ ներդրման աշխատանք– ների համար 1971-ին արժանացել է ՍՍՀՄ պետ. մրցանակի:

ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ Ստեփան Լևոնի (ծն. 26.3. 1921, գ. Բերդ, Շամշադինի շրշան), սովե– տական կուսակցական և պետական աշ– խատող: Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1971), ՀՍՍՀ վաստակավոր ին– ժեներ (1965): ՍՄԿԿ անդամ 1945-ից: Ավարտել է Երևանի Կ. Մարքսի անվ. պո– ւիտեխնիկական ինստ–ը (1943): Եղել է Երևանի Ս. Կիրովի անվ. քիմկոմբինատի դիրեկտոր (1954–57, 1961–71), ՀՍՍՀ Ժողտնտխորհի նախագահի առաշին տեղա– կալ (1957–59), ՀԿԿ Կենտկոմի քարտու– ղար և բյուրոյի անդամ (1959–61), ՀՍՍՀ Պետպլանի նախագահի առաշին տեղա– կալ (1971–73), ՀՍՍՀ Մինիստրների խոր– հըրդի նախագահի տեղակալ, ՀՍՍՀ Պետ– պլանի նախագահ: 1977-ից ՍՍՀՄ Պետ– պլանի նախագահի տեղակալ: Ընտրվել է ՀՍՍՀ IV–IX գումարումների Գերագույն սովետի դեպուտատ: ՀՍՍՀ պետ. մրցա– նակի դափնեկիր (1972): Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով (1966): ԹՈ ԻՄԱՆ ՅԱՆ (ն. Զաղիձոր), քաղաքա– տիպ ավան (1947-ից) Հայկական ՍՍՀ Թումանյանի շրշանում, Դեբեդի աշ ափին, Ալավերդի քաղաքից 18 կմ հարավ: Թ. ավանային սովետին վարչատերիտորիալ կարգով ենթարկվում է Քոբեր երկաթու– ղային կայարանին կից ավանը: 4 կմ–աԿոց երկաթուղային հատվածով միանում է Երևան–Թբիլիսի մայրուղուն (Քոբեր կայարան): Շրշակայքում գտնվող հրա– կայուն կավի պաշարների բազայի վրա աշխատում է Թ–ի հրակայուն նյութերի գործարանը, որն արտադրում է հրակա– յուն աղյուս, եռաշերտ ծայրակալներ, ընկալափ ոխ անցիկ սարքեր: Գործում են միշնակարգ, երեկոյան հերթւաիոխային, Թումանյան քաղաքատիպ ավանը հեռակա միշնակարգ դպրոցներ, ակումբ, գրադարան, ստացիոնար կինոսարք և հայրենագիտական թանգարան, հիվան– դանոց (30 մահճակալով):

ԹՈՒՄԱՆՅԱՆԻ ՀՐԱԿԱՅՈՒՆ ԿԱՎԵՐԻ

ՀԱՆՔԱՎԱՅՐ, գտնվում է Հայկական ՍՍՀ Թումանյանի շրջանում, Թումանյան քա– ղաքատիպ ավանի և Քոբեր երկաթուղա– յին կայարանի միշև: Մանրամասն երկ– րաբանական հետազոտություններն սկըս– վել են 1934-ից: Շահագործվում է բաց եղա– նակով: Հանքավայրի երկրաբանական կառուցվածքում մասնակցում են միշին էոցենի հասակի պորֆիրիտներ, նրանց տուֆերը և տուֆաբրեկչիաները: Հրա– կայուն կավերի առաշացումը կապում են գրանոդիորիտային և դիորիտային ինտ– րուգիայի հիդրոթերմալ գործունեության հետ: Ինտենսիվ հիդրոթերմալ պրոցես– ների հետևանքով ապարները ենթարկ– վել են խիստ փոփոխության (հիմնակա– նում կաոլինացման) և դարձել հրակա– յուն: Հանքանյութի արդյունավետ շերտը (երկարությունը՝ մոտ 30 կմ) ձգվում է տեկտոնական խախտման ուղղությամբ: Հրակայուն կավերի հետախուզված պա– շարները կազմում են 3 մլն 63 հզ. ա: Հան– քավայրի հումքով աշխատում է Թուման– յանի հրակայուն նյութերի գործարանը:

ԹՈՒՄԱՆՅԱՆԻ ՇՐՋԱՆ, վարչական շըր– շան Հայկական ՍՍՀ–ում: Կազմվել է 1930-ի սեպտ. 9-ին՝ Ալավերդու և Դսեղի գավառներից: Տարածությունը կմ2 է: Բնակչությունը՝ 35,6 հզ. (1976): Հս–ում սահմանակից է Վրաց. ՍՍՀ–ին: Վարչա– կան կենտրոնը՝ Ալավերդի: Քարտեզը տես 129-րդ էշից առաշ՝ ներ– դիրում: Բնական պայմանները: Թ. շ. գտնվում է Փոքր Կովկասի արտաքին լեռնաշղթա– ների ենթամարզում՝ 520–2545 մ բարձ– րությունների վրա: Դեբեդի ձախ ափին ձգվում են Վիրահայոց լեռնաշղթայիդ կենտրոնական և արլ. հատվածները, աշ ափին՝ Գուգարաց լեռնաշղթան: Ռելիեֆի հիմնական տարրերից է Դեբեդի կիրճը (մինչև 350 մ խորությամբ), որի աշ լանշն ուղղաձիգ է, մերկ, ժայռոտ, բաղկացած անդեզիտաբազալտներից ու պորֆիրիտ– ներից (երբեմն առաշացնում են բազման– կյուն սյունաձև անշատումներ), ձախ լանշը զառիթափ է, աստիճանաձև: Ստորին հո– սանքում կիրճը լայնանում է և լավային դարավանդներին փոխարինում են ալյու– վիալ դարավանդները: Կիրճից աշ ու ձախ ձգվում է լավային սարավանդների գոտին (700–1100 մ բարձրությամբ): Հա– րուստ է պղնձածծմբահրաքարերով (Շամ– լոսլ, Ալավերդի), բազմամետաղներով, հրաքարերով (Ախթալա), հրակայուն ապարներով (Թումանյան), բարիտով (Աքորի, Ախթալա), գիպսով (Ալավերդի), տուֆերով (Ծաթեր, Ղաչաղան): Կլիման բարեխառն է (չափավոր մեղմ ձմեռներով), հս. ցածրադիր մասերում՝ չոր մերձարևադարձային: Միշին ջերմաս– տիճանը հունվարին 1,2°Շ–ից –1,8°C է, հուլիսին՝ 19,2°Շ–ից 22,7°Ct տարեկանը՝ 8,9°Շ–ից 12,0°C: Տարեկան տեղումները 500–562 մմ են, անսառնամանիք օրերի թիվը՝ 228: Գլխավոր գետը Դեբեդն է՝ (շրշանի սահմաններում մոտ 50 կմ) Մար– ցիգետ և Շնող վտակներով: Թ. շ–ում է Մ. Սարգիս լիճը: Գերակշռում են լեռնա– անտառային դարչնագույն հողերը: Հան– դիպում են լեռնա–անտառային տա– փաստանային հողեր, հվ–արմ–ում՝ չա– փավոր խոնավ տափաստանների լեռնա– կարբոնատային հողեր և տիպիկ սևահո– ղեր՝ կուլտուրացված ոռոգվող հողերի ոչ մեծ զանգվածներով: Լավ է արտահայտ– ված լեռնա՜տափաստանային լանդշաֆ– տը, որը ծայր հս–ում փոխարկվում է չոր տափաստանայինի: Շրշանի տարածքի Ալավերդի. շրշանային հիվանդանոցը