Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 5.djvu/629

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


Դաղստանի ժողովուրդների ճնշող մե– ծամասնությունը մտնում է դաղստանյան խմբի մեջ, որը բաղկացած է 4 ենթախմբե– րից՝ ավարական, դարզինական, լակա– կան U լեզգիական: Ավարական ենթա– խմբին (396 հզ. Լեռնային Դաղստանի արմ. մասերում և Ադրբեջանական ՍՍՀ հս–արմ. շրջաններում), բացի ավարնե– րից, պատկանում են նաև անդո–ցեզական փոքրաթիվ ժողովուրդները (անդեր, բոտ– լիխներ, գոդոբերներ, չամալալներ, կվան– դիններ, տինդալներ, կարատիններ, ախ– վախներ, ցեզեր, գինուխներ, խվարշին– ներ, բեժտիններ, գունզիբներ), ինչպես և արչինները: Դարգինական ենթախմբի (231 հզ. միջին Դաղստանի լեռնային և նախալեռնային շրջաններում) մեջ, բացի դաղստանցիներից, մտնում են նաև ղայ– թաղները և կուբաչիները: Լակերը (86 հզ.) բնակվում են Դաղստանի կենտրոնական մասի լեռներում: Լեզգիական ենթախմբի մեջ մտնում են լեզգիները (324 հզ. Դաղըս– սանի հվ–արլ–ում և Ադրբեջանական ՍՍՀ հս. շրջաններում), տաբասարանները (55 հզ. Հարավ–Արևելյան Դաղստանում), աղուլները (8,8 հզ. Դաղստանի հվ–արլ. բարձր լեռնային շրջաններում), ռուտուլ– ները (12 հզ. Դաղստանի հվ–ում), ցախուր– ները (11 հզ. ռուտուլներից արմ.): Այս խմբի մեջ են դասվում նաև Հյուսիսային Ադրբեջանի փոքրաքանակ ժողովուրդնե– րը (ուղիներ, բուդուղներ, կրիզներ, խի– նալուգներ): Հնդեվրոպական ընտանիքին պատկա– նում են ռուսները, հայերը, ուկրաինացի– ները և իրանական խմբի ժողովուրդները: Ռուսները (մոտ 8 մլն) բնակվում են Ստավ– րոպոլի և Կրասնոդարի երկրամասերում և Կ–ի բոլոր միութենական ու ինքնա– վար հանրապետություններում: Հայերը (3.559 հզ.) հնդեվրոպական ընտանիքի առանձին խումբ են և կազմում են Հայկա– կան ՍՍՀ (88,6%–ը), Լեռնային Ղարաբա– ղի ԻՍ, Վրաց. ՍՍՀ Ախալցխայի, Ախալ– քալաքի և Բոգդանովկայի շրջանների հիմ– նական բնակչությունը: Մեծ թվով հայեր են բնակվում Ադրբ. ՍՍՀ–ում, Նախիջե– վանի ԻՍՍՀ–ում, Վրացական ՍՍՀ և Կ–ի այլ վայրերում: Ուկրաինացիները (ավելի քան 300 հզ.) բնակվում են Կրասնոդարի երկրամասում: Իրանալեզու ժողովուրդ– ների թվին են պատկանում օսերը (488 հզ. Հյուսիս–Օսեթական ԻՍՍՀ–ում և Հարավ– Օսեթական ԻՄ–ում), քրդերը (60 հզ. Հա– յաստանում, Վրաստանում և Ադրբեջա– նում), թաթերը (17 հզ. Ադրբեջանում և Դաղստանում), թաթերեն խոսող լեռնա– յին հրեաները (Դաղստանում և Ադրբե– ջանում), թալիշները (Ադրբեջանում): Ալ– թայական լեզվաընտանիքի թյուրքական խմբի լեզուներով խոսում են ադրբեջան– ցիները (4.380 հզ. Ադրբեջանական ՄՍՀ–ում, բնակչության 73,8% –ը, և Հայկա– կան ՍՍՀ–ում, Վրացական ՍՍՀ–ում, Դաղստանի ԻՍՍՀ–ում), միմյանց ազգա– կից կարաչայները (113 հզ. մարդ, Կարա– չայ–Չերքեզական ԻՄ հվ. լեռնային շըր– ջաններում) և բալկարները (60 հզ. Կա– բարղինա–Բալկարական ԻՍՍՀ հվ. և հվ–արմ. շրջաններում), կումիկները (189 հզ. Դաղստանի ԻՍՍՀ հս. հարթավայրա– յին մասում և փոքր թվով՝ Չեչենա–Ինգու– Սամուրի հովիտը շական ու Հյուսիս–Օսեթական ԻՍՍՀ–նե– րում), նողայները (52 հզ. Ստավրոպոլի երկրամասում և Դաղստանի ԻՍՍՀ–ում), թաթարները (մոտ 32 հզ. Ադրբեջանում), կովկասյւսն թուրքմենները կամ տրուխ– մենները (մոտ 5 հզ. Ստավրոպոլի երկ– րամասում): Կ–ում փոքր խմբերով բնակվում են նաև հույներ, ասորիներ, մոլդավացիներ, էս– տոնացիներ, մորդվիններ, կորեացիներ* գնչուներ: Մարդաբանական առումով Կ–ի բնակչության մեծ մասը համեմատաբար միատարր է և պատկանում է եվրոպեոիդ ռասայի հվ. ճյուղին: Միայն նողայներն ու թուրքմեններն ունեն մոնղոլոիդ ռասա– յի, իսկ ռուսները՝ եվրոպեոիդ ռասայի հս. ճյուղի գծեր: Կ–ի բնակչության մեծ մասը անցյալում քրիստոնյա էր. ռուսները, ուկրաինացի– ները, օսերի հիմնական մասը, մոզդոկ– յան կաբարդինները, վրացիների և աբ– խազների մեծ մասը (հունադավաններ, վերջին երկու ժողովուրդը պատկանում էին վրաց. եկեղեցուն), հայերը (հիմնա– կանում՝ միաբնակ հայադավաններ, ան– նշան քանակությամբ՝ կաթոլիկներ): Ադրբեջանցիները, թալիշները, թաթերը և լեզգիների մի մասը շիա դավանանքի, մնացած ժողովուրդները, այդ թվում՝ վրա– ցիների, աբխազների և օսերի մի մասը սուննի դավանանքի մահմեդականներ ևն: Պատմական ակնարկ: ՄՍՀՄ տարած– քում Կ. մարդկության ամենահին բնակա– վայրերից է. մասնավորապես Հայաստա– նում հայտնաբերվել են վաղ քարի դարի բազմաթիվ բնակատեղիներ: Արդեն մ. թ. ա. I հազարամյակի սկզբին այստեղ կազ– մավորվել են պետություններ՝ Ու րար– էոոմւ (մ. թ. ա. IX դ.), որից հետո՝ Հայկա– կան կամ Այրարատյան թագավորությու– Ողջի գետի հովիտը նը (մ. թ. ա. VII–VI դդ.), Կոչխիղայի թա– գավորությունը, Իբերիան (մ. թ. ա. IV– III դդ.), Աղվանքը (մ. թ. ա. II դ.):Մ. թ. ա. II դ. սկզբներին ուժեղացավ Մեծ Հայքի թագավորությունը: Մ. թ. ա. 189–1 թթ. Հայաստանում թագավորում էին Արաա– շեսյանները: Կ. բազմիցս ենթարկվել է վաչկատուն ցեղերի (սկյութների, սարմատ– ների, ավելի ուշ շրջանում՝ սպիտակ հոների) արշավանքներին և ասպատակու– թյուններին: Մ. թ. ա. II դարից մինչև մ. թ. VII դ. Կ. պայքարի թատերաբեմ դարձավ Իրանի և Հռոմի, այնուհետև Սա– սանյան իրանի և Բյուզանդիայի միջև: Մ. թ. I դարից Անդրկովկասում տարած– վում և IV դ. պետ. կրոն է դառնում քրիստո– նեությունը: VII–VIII դդ. արաբները նվա– ճեցին Կ. և նրա տարածքում ստեղծեցին ԱրԱինիա կուսակալությունը: IX դ. վեր– ջին Հայաստանը անկախություն ձեռք բերեց: IX–X դդ. Բագրատունյաց Հայաս– տանը Կ–ի ամենազորեղ պետությունն էր, իսկ XI–XII դդ. հզորա^նւն վրաց Բագրա– տունիները: XIV–XV դդ. Հայաստանը և Վրաստանը ենթարկվեցին օտարերկրյա նվաճողների ավերիչ արշավանքներին: XV դ. ներկայիս Ադրբեջանի տարածքում առաջացան թուրք, պետ. կազմավորում– ներ: Հյուսիսային Կ. երկար ժամանակ մնաց թաթար–մոնղոլների . տիրապետու– թյան տակ, որի հետևանքով նրա զարգա– ցումը կասեցվեց, իսկ տնտեսությունը պահպանեց հետամնաց ֆեոդալական, նույնիսկ նահապետական գծեր մինչև XIX դ. վերջը: XVI–XVII դդ. Հայաստանը և Վրաստանը կռվախնձոր դարձան Օս– մանյան կայսրության և Իրանի միջև: XVI դարից Հյուսիսային Կ–ում սկսեցին ստեղծվել ռուս, բնակավայրեր (Կուբանի, Թերեքի կազակություն): 1556-ին Աստրա– խանի խանության գրավումով ռուս, սահ– մանները Հյուսիսային Կ–ում հասան Թե– րեք գետը: Հյուսիսային Կ–ի ռուս, գաղու– թացումը ավելի ուժեղացավ XVIII դ.: 1722-ին Պետրոս I-ի ձեռնարկած պարսկ. արշավանքի հետևանքով ռուս, զորքերը ժամանակավորապես գրավեցին Կասպից ծովի արմ. ափը (մինչև 1736-ը), որից հետո ռուս, սահմանը նորից դարձավ Թերեքը, որի ափերին հիմնվեցին Ղզլար (1735) և Մոզդոկ (1763) ամրոցները: Դրանով սկզբնավորվեց Կովկասյան ամ– րացված գծի կառուցումը: 1768–74-ի ռուս–թուրքական պատերազմի հետևան– քով Կաբարդան մնաց Ռուսաստանի կազ– մում, և վերջինիս միացվեց Հյուսիսային Օսեթիան: Դեորգիևսկի պայմանագրով (1783) Արևելյան Վրաստանը ընդունեց Ռուսաստանի հովանավորությունը, այդ նույն թվականին սկսվեց Ռազմա–վիրա– կան ճանապարհի կառուցումը, և հիմնվեց Վլադիկավկազ (այժմ՝ Օրջոնիկիձե) ամ– րոցը: Ցարիզմի առաջխաղացումը Հյու– սիսային Կ–ում ուղեկցվում էր Հյուսիսա– յին Կ–ի ժողովուրդների դիմադրությամբ: 1787–91-ի ռուս–թուրքական պատերազ– մից հետո օսմանյան Թուրքիան ճանաչեց Վրաստանի և անդրկուբանյան ժողովուրդ– ների անկախությունը: Պարսիկների ներ– խուժումը Վրաստան (1795) և Թիֆլիսի գրավումը դրդեցին ռուս, կառավարությա– նը ձեռնարկելու 1796-ի արշավանքը Ան–