Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 6.djvu/498

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


եթե երկու նման հնչյուններ հանդես են գալիս տեքստում իրար բացառող դիրքե– րում, ապա դրանք ինքնուրույն հնչույթ– ներ չեն, այլ դիրքային տարբերակներ: Օրինակ, ատյան, մատյան բառերի քմայ– նացած տ հանդես է գալիս միայն այդ դիրքում, հետևաբար այն տ–ի դիրքային տարբերակն է: Կոպենհագենի դպրոցի ներկայացուցիչները գտնում են, որ կարևորը ոչ թե լեզվական միավորների նյութական կողմն է, այլ նրանց հարաբե– րությունը և ֆունկցիան: Այսպես, լեզուն կարող է իրականանալ որպես բանավոր և գրավոր խոսք, վերածվել հեռախոսային ագդակների կամ Մորգեի այբուբենի, սակայն լեզվի հիմնական կառուցվածքը մնում է անփոփոխ: Դիտելով լեզուն որ– պես նշանների համակարգ, այս ուղղու– թյան ներկայացուցիչները հնչույթները համարում են նշանները տարբերակող ֆի– գուրներ (ցուցիչներ): XX դ. 70-ական »թթ. սկսեց զարգանալ սերող Հ., որպես ընդհանուր սերող քե– րականության բաժին: Ի տարբերություն նախորդ հնչույթաբանական դպրոցների, որոնցում Հ–յան նվազագույն միավոր է ընդունվում հնչույթը, այստեղ որպես այդ– պիսին դիտվում է տարբերակիչ հատկա– նիշը: Գրկ • I* ji h c օ h T., BBefleirae b flecKpmi- THBHyio JiHHrBHCTHKy, M., 1959; T p y 6 e u;- k օ Ց H. C., Ochobm Փօաոօոա, M., 1960; E jibmc jieB JI., XIpojieroMeHbi k Teoprni 5i3biKa, b kh.: HoBoe b jnrarBHCTHKe, bhu. 1, 1960; MapTHHa A., 11բաա;աւ dkohomhh b ՓօււՑւ՚ա^շւօւ* ii3MeHeHHHx, M., 1960; Chomsky N. and Halle M., The Sound Pattern of English, N. Y., 1968. II. Խաչատրյան <ՆՁՈհՆ ԿԻՆՈ, պատկերը խոսքով, երաժշտությամբ և ձայնային էֆեկտներով ուղեկցող կինոնկարների արտադրու– թյունն ու ցուցադրումը: Հ. կ. ամենուրեք տարածվել է 1927– 29-ին: ժամանակակից բոլոր կինոնկարները հնչուն են: Կինոստուդիայում նկարահանող սարքի օգնությամբ օբյեկտը նկարահանվում է կինոժապավենի վրա, որի հետ սինխրոն շարժվող (456 էհէյվրկ) մագնիսական ժա– պավենի վրա միաժամանակ ձայնագրող սարքը ֆիքսում է ձայնը: Պատկերի և ֆոնո գրամի նեգատիվներից պատճենա– հանման ֆաբրիկաներում դրոշմվում է ֆիլմի պոզիտիվ պատճենը, որը կինո– պրոյեկցիոն ապարաւոի միջոցով ցուցա– դրվում է էկրանին: Հ. կ–ում օգտագործ– վում է ձայնագրման չորս հիմնական տե– սակ. 1. սինխրոն՝ ձայնի և պատկերի միաժամանակյա գրառում, 2. նախնական և հետագա հնչյունավորում՝ ձայնի և պատկերի ոչ միաժամանակյա գրառումով, 3. հնչուն կինոնկարների կրկնօրինա– կում, 4. ձայնագրման հատուկ տեսակներ, որոնք կիրառվում են գիտական նպատակ– ներով և հատուկ էֆեկտների ստացման համար (արձագանք, հեռախոսային խո– սակցություն ևն): ՀՆՏԻ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, էր գրումի վիլայեթի Բաբերդի գավառում: 1909-ին ուներ 65 ընտանիք հայ և 35 ընտա– նիք թուրք բնակիչ: Զբաղվում էին երկրա– գործությամբ և անասնապահությամբ: Հ–ի հայերը բռնությամբ տեղահանվել են 1915-ին, Մեծ եղեռնի ժամանակ: Նրանց մեծ մասը զոհվել է: Փրկվածները բնակու– թյուն են հաստատել տարբեր երկրներում: ՀՈԲ, Հին կտակարանի համանուն գրքի գլխավոր գործող անձը: Ըստ ա ստված ա– շնչյան ավանդության՝ Հուս երկրի նահա– պետն էր: Չնայած իր բարեպաշտությանն ու առաքինությանը, աստծո կամքով իբր ենթարկվել է ահավոր տառապանքների և փորձությունների (սնանկացում, զավակ– ների մահ, բորոտություն): Ի վերջո, Հ. հաշտվել է հանիրավի պատժին, հավատա– րիմ մնացել աստծուն և արժանացել նրա ողորմածությանը: Հուդայականությունը և քրիստոնեական եկեղեցին Հ–ի կերպարն օգտագործել են ջատագովելու համբերու– թյունն ու հավատի ուժը: Սակայն աստ– ծուն ուղղված Հ–ի խոսքերում առկա է նաև բողոք անմիտ տառապանքի, երկնային անարդարության և չարի հովանավորման դեմ; Հ–ի ողբերգությունն ու վեհությունը փաստորեն բարձրացնում են մարդուն և նսեմացնում աստծուն: Հ. համարձակվում է վիճարկել աստծո վճիռը, կասկածի տակ առնել նրա բարությունն ու արդարությու– նը, հետևաբար՝ նաև գոյությունը: Շատ ուսումնասիրողներ գտնում են, որ Հ–ի գրքի նախնական բնագիրը (հատկապես վերջնամասը) ենթարկվել է փոփոխու– թյան, հարմարեցվել հուդայականության և քրիստոնեության գաղափարախոսու– թյանը: Հ–ին քրիստոնեական եկեղեցին պատվել է Երանելի մականունով: Հ. դիտվում է որպես գեղարվեստական կերպար, նրա գիրքը՝ փիլիսոփայական պոեմ: Հ–ի գրքի ազդեցությունը նկատելի է Գյոթեի «Ֆա ուստ»-ի և Բայրոնի «Ման– ֆրեդ»-ի նախերգանքներում: Գրկ. EejieHBKHfi M. C., Օ ՒաՓօյւօոա h ՓւաօօօՓաւ Endznffl, M., 1977.

ՀՈԲԱՐԹ, քաղաք և նավահանգիստ Ավստ– րալիայում: Տասմանիա նահանգի վար– չական կենտրոնն է: 133 հզ. բն. (1973, ար– վարձաններով): Տրանսպորտային հան– գույց է: Զարգացած է էլեկտրամետալուր– գիան, նավա– և ավտոշինությունը, Փայ– տասղոցման, սննդի արդյունաբերությու– նը: Ունի համալսարան:

ՀՈԲԱՐՁԻ, գյուղ Հայկական ՍՍՀ Ստե– Փանավանի շրջանում, շրջկենտրոնից 13 կմ հարավ–արևելք: Կոլտնտեսությունն զբաղվում է կարտոֆիլի, հացահատիկի, կերային կուլտուրաների մշակությամբ, այգեգործությամբ, բանջարաբուծությամբ և անասնապահությամբ: Ունի ութամյա դպրոց, կուլտուրայի տուն, գրադարան, կինո, մանկապարտեզ, կապի բաժան– մունք, ավտոմատ հեռախոսակայան, բուժ– կայան: Հ–ում կա VI դ. միանավ թաղա– ծածկ եկեղեցի՝ կիսաշրջանաձև հատակա– գիծ ունեցող Ավագ խորանով: Եկեղեցուն հվ–արլ–ից կից ուղղանկյուն խորանը (պահ– Հոբարձի պանվել են հետքերը) արմ. պատին ար– տաքուստ ունեցել է խորանաձև խորշ: Նույնանման խորշի մնացորդներ են պահ– պանվել նաև հս–արլ–ից: Հ–ի եկեղեցին հավանաբար ունեցել է արտաքին սրահ– ներ. հս. և հվ. որմերին պահպանվել են պահունակներ և նրանց հետ միևնույն բարձրության վրա՝ երեք քառորդանի խո– յակ: Հս. մուտքն ունի ճակտոնով ավարտ– վող սյունազարդ պորտալ: Եկեղեցին հիմ– նովին վերակառուցվել է XIX դ.՝ կորցնե– լով սկզբնական կերպարը: Հոբարձիի եկեղե– ցու (VI դ.) հատա– կագիծը

ՀՈԲԲԵԱԱ (Hobbema) Մեյնդերտ (1638– 1709), հոլանդացի նկարիչ: 6ա. ՌյոյսդաւԻ ավանդների հետևորդ, հավանաբար նաև՝ աշակերտը: Հիմնականում նկարել է ան– տառային տեսարաններ: Հ–ի պատկեր– ները (լավագույններից է «Ծառուղի Միդ– դելհառնիսում» ստեղծագործությունը, 1689, Ազգային պատկերասրահ, Լոնդոն) աչքի են ընկնում դինամիկ կոմպոզիցիա– յով, բնապատկերի վավերական կերպա– րով, հարուստ նրբերանգներով ու հյու– թեղ կոլորիտով: Նրա արվեստում արդեն նշմարելի են XVIII դ. բնանկարչության սկզբունքները:

ՀՈԲԵԼՅԱՆԱԿԱՆ»-, տեսակավոր կոնյակ: Մշակվում է 1937-ից, Երևանի կոնյակի գործարանում: Թնդությունը 43 ծավ.% է, շաքարայնությունը՝ 0,7% : «Հ> մուգ ոս– կեգույն է՝ դարչնագույն երանգով, հար– մոնիկ, ունի լավ արտահայտված բուր– մունք, դուրեկան համ: Հնացման ընդհա– նուր ժամկետը 10 տարուց ավելի է: Հա– մամիութենական և միջազգային մրցույթ– ներում ու համտեսներում «Հ.»-ին շնորհ– վել է 3 ոսկե, 3 արծաթե մեդալ: 1975-ից «Հ.» թողարկվում է պետական որակա– նիշով:

ՀՈԲՈՅ, սրափող (գերմ. Hoboe, < ֆրանս. hautbois– բառացի՝ բարձր ծառ), փայտե փողային լեզվակավոր երաժշտական գործիք: Ստեղծվել է XVII դ. 2-րդ կեսին, Ֆրանսիայում, միջնադարյան շալմեա (schalmei) նվագարանից: Արդի Հ. փայտե ուղիղ փող է՝ վերևի և ներքևի հան– գույցներով և փողալայնուկով: Ունի 25 անցք (22–23-ը փակված են կափույրիկ– ներով): Պիպիչը կրկնակի է՝ պատրաստ– ված հատուկ տեսակի եղեգից: Գոյություն ունի Հ–ների երկու տեսակ՝ գերմ. և ֆրանս.: Տարածված էtֆրանս., որն առանձնանում է կափույրիկների կատար– յալ մեխանիզմով, ինտոնացիայի մաքրու– թյամբ: Հ. կարևոր տեղ է գրավում սիմֆո– նիկ և օպերային նվագախմբերի փայտե