Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/597

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


(ընտրում է ժողովը)։ Ամենօրյա ղեկավա– րությունն իրականացնում է դիրեկտորը, որը միաժամանակ խորհրդի նախագահն է։ Լիազորների ընդհանուր ժողովի որոշ– մամբ ձեռնարկության եկամտի մի մասը բաշխվում է փայատեր տնտեսություննե– րի միջև, իսկ մյուս մասը թողնվում ձեռ– նարկությանը՝ միջտնտեսային ֆոնդերի գոյացման և ընդլայնման համար։ ժողո– վի որոշմամբ կարող է դադարեցվել ձեռ– նարկության գործունեությունը, իսկ մի– ջոցները բաժանվել մասնակից տնտե– սությունների միջև՝ փայաբաժնի համա– պատասխան չափով։ 1980-ին ՍԱՀՄ–ում գործում էին 9240, ՀՍՍՀ–ում՝ միջկոլտնտեսային (Շահում– յանի շրջանում)՝ 5, սովետական տնտե– սությունների (Ղուկասյանի շրջանում)՝ 5 և խառը՝ 53 Մ․ ձ․ և կ․։ Կ․ Վարդանյան

ՄԻՋՏՆՏԵՍԱՅԻՆ ՖՈՆԴԵՐ, միջտնտեսա– յին ձեռնարկությունների և կազմակեր– պությունների արտադրական, ոչ արտա– դրական նյութական ու դրամական մի– ջոցներ։ Գոյանում են կոլտնտեսություն– ների, սովետական տնտեսությունների, պետ․ե կոոպերատիվ այլ կազմակերպու– թյունների նյութական ու դրամական մի– ջոցների մի մասի (փայավճարների) կա– մավոր միավորման, միջտնտեսային ձեռ– նարկությունների արտադրատնտ եսական գործունեությունից ստացվող շահույթից մասհանումների և այլ աղբյուրների հաշ– վին։ Ըստ միջտնտեսային ձեռնարկու– թյունների կանոնադրության, ստեղծվում են հետնյալ Մ․ֆ․՝ կանոնադրական (հիմ– նական և շրջանառու), ամորտիզացիոն, արտադրության ամրապնդման և ընդլայն– ման, նյութական խրախուսման, սոցիալ– կուլտուրական միջոցառումների և բնա– կարանային շինարարության, պահեստա– յին (ապահովագրական) են։ Դրանք փա– յատեր–տնաեսությունների հանրային սե– փականությունն են և անբաժանելի են (բացի միջտնտեսային ձեռնարկության լու– ծարքի դեպքից)։ Գյուղատնտեսության մեջ միջտնտեսա– յին կապերի զարգացման շնորհիվ Մ․ ֆ․ աճում են բարձր տեմպերով։ 1979-ի սկըզ– բին, 1970-ի համեմատ, ՍՍՀՄ միջտնտե– սային ձեռնարկությունների հիմնական ֆոնդերն աճել են 2,1 անգամ, կազմել 13,4 մլրդ ռ․, ՀՍԱՀ–ում՝ 11,4 անգամ և կազմել 18,3 մլն ռ․։

ՄԻՋՈՒԿ ատոմի, ատոմի կենտրոնա– կան մասը, որն ունի շատ փոքր գծային չա– փեր (10~13–10՜12 սմ) և դրական էլեկտրա– կան լիցք։ Մ–ում է կենտրոնացած ատոմի համարյա ամբողջ զանգվածը։ Մ–ի գո– յությունը հայտնագործել է է․ Ռեզերֆոր– դը (1911)։ Նկատելով, որ նյութի միջով անցնելիս a-մասնիկները հաճախ ցրվում են սպասվածից ավելի մեծ անկյունով, նա ենթադրել է, որ ատոմի դրական լիցքը կենտրոնացած է փոքր չափեր ունեցող Մ–ում։ Մինչ այդ իշխողը Ջ․ Թոմսոնի այն պատկերացումն էր, թե դրական լիցքը հավասարաչափ բաշխված է ատոմի ամ– բողջ ծավալում։ Ռեզերֆորդի գաղափա– րի ճանաչման գործում նշանակալի դեր են կատարել Ն․ Բորի պոստուլատները (1913)։ Մ–ի տեսության զարգացման հա– մար էական նշանակություն են ունեցել Հ․ Մոզլիի, Զ․ Չադվիկի, Դ․ Դ․ Իվանեն– կոյի, Վ․ Հայգենբերգի և այլոց աշխա– տանքները։ ժամանակակից միջուկային ֆիզիկայի պատկերացումների համաձայն, Մ․ բաղկացած է նուկլոններից՝ պրոտոն– ներից և նեյտրոններից։ Պրոտոնների թիվը (Z) որոշում է տվյալ քիմ․ տարրի կարգաթիվը կամ ատոմական համարը և հավասար է չեզոք ատոմի էլեկտրոնների թվին։ Նեյտրոնների թիվը՝ N=A–Z, որ– տեղ A-ն Մ–ի զանգվածի թիվն է, այսինքն՝ ատոմական զանգվածը՝ արտահայտված զանգվածի ատոմական միավորներով։ Նուկլոնները միմյանց հետ կապված են միջուկային ուժերով և կազմում են չափա– զանց խիտ (^ 1014 գխմ3) միջուկային մատերիա։ Մ–ները նշանակվում են համա– պատասխան քիմ․ տարրի սիմվոլով (X), որին որպես ինդեքս կցվում են A, Z, N թվերը՝ "ХА կամ կարճ՝ ^Х։ Օրինակ, թթվածնի Մ․ նշանակվում է gO16 կամ g60։ Թեթեագույն Մ–ներից մի քանիսն ուեեն իրենց հատուկ նշանակումը և անվա– նումը․ այսպես, խ, jH, Jh, gHe Մ–ները համապատասխանաբար նշանակվում են p, d, t, a տառերով և կոչվում պրոտոն, դեյտրոն, տրիտոն և ալֆա–մասնիկ։ Բնու– թյան մեջ տարածված ամենաթեթե Մ․ ջրածնինն է (JH), ամենածանրը՝ ուրանի– նը (ցշ9Ս)։ Ներկայումս արհեստական եղանակով ստացվել են ուրանից ավելի ծանր՝ տրանսուրանային տարրերի Մ–ներ (մինչև Z= 106 կարգաթվով)։ Հնարավոր է նաև Z= 114 և ավելի մեծ կարգաթվով Մ–ների գոյությունը, քանի որ տեսական որոշ կանխագուշակումների համաձայն այդպիսի Մ–ները պետք է լինեն բավական կայուն և արագորեն չտրոհվեն, ինչպես տրանսուրանային տարրերի մեծ մասը։ Միևնույն կարգաթիվ ունեցող, բայց զանգվածի թվով (հետևաբար և նեյտրոն– ների թվով) տարբերվող Մ–ները կազմում են միևնույն քիմ․ տարրի իզոտոպները։ Օրինակ, թթվածինն ունի մի քանի իզո– տոպներ՝ 14gO, g50, JgO են։ Հայտնի են տարբեր տարրերի 1200-ից ավելի իզո– տոպներ, որոնց մեծ մասն ստացվում է արագացուցիչներում և միջուկային ռեակ– տորներում ընթացող զանազան միջուկա– յին ռեակցիաների ժամանակ։ Միևնույն A, բայց տարբեր Z և N ունեցող Մ–ները կոչվում են իզոբար միջուկներ կամ իզո– բարներ (օրինակ, *gC, ^N, ^Օ), իսկ միևնույն N, բայց տարբեր A և Z ունեցող– ները՝ իզոտոններ (օրինակ, ^He, gLi, ^Be)։)։ Հազվադեպ հանդիպում են այն– պիսի Մ–ներ, որոնց Z-ը, N-ը և A-ն նույնն են, սակայն կիսատրոհման պարբերու– թյունները՝ տարբեր, դրանք կոչվում են իզոմերներ (տես Իզոմերիա միջուկային)։ Մ–ի պրոտոնների միջև, բացի միջուկա– յին ուժերից (ուժեղ փոխազդեցություն), գործում են նաև Էլեկտրական (կուլոնյան) վանողական ուժեր, որոնք ձգտում են տրոհել Մ․։ Մ–ի կայունությունը բնութա– գրվում է կապի Էներգիայով կամ մեկ նուկլոնին բաժին ընկնող կապի տեսա– կարար Էներգիայով։ Վերջինս միջին տարրերի դեպքում մոտավորապես հա– վասար է 8 ՄԷվ–ւ և փոքրանում է ամենա– թեթև ու ամենածանր Մ–ների համար, այն, ընդհանուր առմամբ, տարբեր է նաև միևնույն Մ–ի նեյտրոնների և պրոտոննե– րի համար։ Առավել կայուն են այն Մ–նե– րը, որոնք պարունակում են զույգ թվով պրոտոններ և զույգ թվով նեյտրոններ (այսպես կոչված, զույգ–զույգ Մ–ներ)։ Համեմատաբար պակաս կայունություն են ցուցաբերում զույգ–կենտ և կենտ–զույգ Մ–ները, իսկ ամենակայունը կենտ–կենտ Մ–ներն են։ Այն Մ–ները, որոնք պարունա– կում են 2, 8, 20, 50, 82 և 126 պրոտոն կամ նեյտրոն, ցուցաբերում են առանձնա– հատուկ կայունություն։ Այդ թվերը և հա– մապատասխան Մ–ները կոչվում են «մոգա– կան»։ Այդպիսիք են, օրինակ, g60, ^jjSn Մ–ները։ Կայուն Մ–ներն ունեն նեյտրոնների և պրոտոնների թվերի որոշակի հարաբե– րություն՝ N/Z․ թեթև տարրերի համար N/Z^l կամ որ նույնն Է՝ A/2^2։ A-ի մեծացման հետ N/Z հարաբերությունն աճում է և ամենածանր միջուկների համար դառնում ~1,6։ Տվյալ տարրի այն իզո– տոպները, որոնք ունեն կայունության պայմանից ավՏլի կամ պակաս թվով նեյտ– րոններ, անկայուն են և ռադիոակտիվ տրոհման (բետա–տ բոհում, ալֆա –տրո– հում) հետևանքով որոշակի ժամանակա– միջոցից՝ կիսատրոհման պար– բերությունից հետո ի վերջո ինք– նակամ վերածվում են կայուն Մ–ների։ Ծանր Մ–ները (Z>84) տրոհվում են նաև ճեղքման հետևանքով (տես Միջուկի ճեղ– քում)։ Երբ Մ–ները բախվում են տարրա– կան մասնիկների կամ այլ Մ–ների հետ, առաջանում են գրգռված կամ բաղադըր– յալՄ–ներ, որոնք անորշությունների առըն– չությամբ որոշվող ժամանակահատված– ներից հետո տրոհվում են գամմա–ճառա– գայթմամբ կամ այլ ճանապարհով։ Բացի վերոհիշյալ մեծություններից, Մ–ի վիճակը նկարագրվում է նաև որոշակի բնութագրական մեծություններով կամ քվանտային թվերով։ Դրանցից է Մ–ի սե– փական մեխանիկական մոմենտը՝ սպինը (I), որը հավասար է Մ․ կազմող նուկլոն– ների ուղեծրային անկյունային մոմենտ– ների և սպինների երկրաչափական գու– մարին։ Կենտ A-ով չգրգռված Մ–ների սպինը կենտ է (միավորը Պլանկի հաստա– տունի կեսն Է՝ tl/2)։ Մ–ի կարևոր բնութա– գրերից է մագնիսական մոմենտը՝ րւ–ն (տես Միջուկային մոմենտներ), որը չափ– վում է միջուկային մագնետոններով և հա– մեմատական է Մ–ի սպինին։ Մագնիսա– կան մոմենտը պայմանավորված է Մ–ում պրոտոնների շարժումով, պրոտոնների և նեյտրոնների սեփական մագնիսական մո– մենտներով։ Որոշ Մ–ներ ունեն քվադրու– պոլ Էլեկտրական մոմենտ (Q)․ որը ցույց է տալիս, թե Էլեկտրական լիցքի բաշխու– մը տվյալ Մ–ում որքանով է տարբերվում գնդային սիմետրիայից։ Զույգ–զույգ Մ–նե– րի I=|n=Q=0։ Մ–ների կարևոր քվան– տային թվերից են նաև իզոտոպ սպինը, որը հավասար է բաղադրյալ նուկլոնների