Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/603

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


շարժում է կատարում։ Նավեր խորտակող ուժեղ ավերման գործողության շառավիղը մոտ 0,5 կմ է։ Ստորջրյա Մ․ պ–ի դեպքում ջրի մակերևույթի վրա առաջանում է հսկայական սյուն, որը կազմված է ջրափոշուց և ջրացայտերից։ Առաջանում են նաև մակերևութային ուժեղ ալիքներ, որոնք տարածվում են բազմաթիվ կմ–եր։
Ստորգետնյա Մ․ պ–ի դեպքում ավերածությունները նույնպես հարվածային ալիքն է կատարում։ Ինչպես և ստորջրյա պայթյունի դեպքում, կենտրոնում առաջանում է բարձր ճնշման գազային պղպջակ։ Ստորգետնյա Մ․ պ․ առաջացնում է ցնցում, որն իր գործողությամբ նման է երկրաշարժի։ Այս տիպի Մ․ պ–ները կիրառվում են նաև խաղաղ նպատակներով՝ խոշոր չափերի հանքային աշխատանքներ կատարելու, օգտակար հանածոների հանույթի համար ևն։
ՄԻՋՈՒԿԱՅԻՆ ՌԵԱԿՏՈՐ, սարք, որում ընթանում է էներգիայի անջատումով ուղեկցվող կառավարվող միջուկային ռեակցիա։ Բաղկացած է միջուկային վառելիք պարունակող և նեյտրոնների անդրադարձիչով շրջապատված ակտիվ գոտուց, ջերմակրից (նկ․), շղթայական ռեակցիան կարգավորող համակարգից, ճառագայթային պաշտպանության շերտից և հեռակառավարման համակարգից։ Ակտիվ գոտում տեղի է ունենում միջուկային վառելիքի տրոհման շղթայական ռեակցիա, որի արագությամբ որոշվում է Մ․ ռ–ի հզորությունը։ 1 Մվտ հզորության ռեակտորում 1 վրկ–ում տեղի է ունենում մոտավորապես տրոհում։ Մ․ ռ–ի վիճակը բնութագրվում է նեյտրոնների բազմացման էՖ էֆեկտիվ գործակցով (տվյալ սերնդի նեյտրոնների թվի հարաբերությունը նախորդ սերնդի նեյտրոնների թվին) կամ Մ․ ռ–ի ռեակտիվությամբ՝ էՖէՖ։ Վերկրիտիկական վիճակում (էՖ) նեյտրոնների թիվը ժամանակի ընթացքում աճում է, ենթակրիտիկական վիճակում (էՖ)՝ նվազում։ Կրիտիկական վիճակում (էՖ) ընթանում է այրման ստացիոնար պրոցես՝ տրոհումների թիվը և անջատված ջերմության քանակը ժամանակի ընթացքում հաստատուն են մնում։ էՖ պայմանը կոչվում է կրիտիկականության պայման։ Այն որոշվում է նեյտրոնների կլանման ակտերը բնութագրող մեծություններով և ակտիվ գոտու չափերով։ Մ․ ռ–ի ակտիվ գոտու ծավալը կրիտիկական վիճակում կոչվում է կրիտիկական ծավալ, իսկ տրոհվող նյութի զանգվածը՝ կրիտիկական զանգված։ Մաքուր –ի կրիտիկական զանգվածը 0,8 կգ է, –ինը՝ 0,5 կգ։ Կրիտիկական ծավալը փոքրացնելու նպատակով ակտիվ գոտու կոնստրուկտիվ մասերը պատրաստվում են նեյտրոնների կլանման փոքր կտրվածք ունեցող նյութերից (, պողպատ ևն)։ Նեյտրոնների արտահոսքը պակասեցնելու նպատակով ակտիվ գոտին կառուցվում է գլանի կամ գնդի ձևով և շրջապատվում նեյտրոնների անդրադարձիչով։ Ըստ ակտիվ գոտու կառուցվածքի՝ տարբերում են հոմոգեն և հետերոգեն ռեակտորներ։ Հոմոգեն ռեակտորում միջուկային վառելիքը և նեյտրոնների դանդաղեցուցիչը (ջուր, գրաֆիտ ևն) բաշխվում են համասեռ։ Հետերոգեն ռեակտորում վառելիքը դասավորված է տարբեր երկրաչափական ձև ունեցող կտորների՝ ջերմաանջաաիչ տարրերի ձևով և կարգավորված ցանց է կազմում։ Նեյտրոնների դանդաղեցուցիչի պարունակությունից կախված՝ տրոհման ռեակցիայի հիմնական մասը կարող է ընթանալ արագ ( կէվ), միջանկյալ ( կէվ) և դանդաղ (ջերմային, էվ) նեյտրոններով։ Համապատասխան Մ․ ռ–ները կոչվում են արագ, միջանկյալ և ջերմային։
Տրոհման շղթայական ռեակցիայից ծնվում են մեծ էներգիայի (մինչև 10 Մէվ) նեյտրոններ։ միջուկների տրոհումն ավելի արդյունավետ է ընթանում դանդաղ նեյտրոնների դեպքում։ Այդ պատճառով ջերմային ռեակտորների ակտիվ գոտում դանդաղեցուցիչ նյութ է տեղաբաշխվում, որի միջուկների հետ առաձգական բախումներ կրելով՝ արագ նեյտրոնները դառնում են ջերմային։ Արագ ռեակտորներում դանդաղեցուցիչը բացակայում է, և շղթայական ռեակցիան ընթանում է միայն խիստ հարստացված (մինչև 30% ) վառելիքում, սակայն ուղեկցվում է միջուկային վառելիքի արդյունավետ վերարտադրությամբ (), որի շնորհիվ փոխհատուցվում են հարստացման ծախսերը։ Այրման ժամանակ անջատված էներգիան ակտիվ գոտուց հեռացվում է ջերմակրի (, օդ, ջուր, հեղուկ մետաղներ ևն) օգնությամբ։ Ջերմային Մ․ ռ–ում ջերմակիրը մասնակիորեն նաև դանդաղեցուցիչի դեր է կատարում։ Մ․ ռ–ում շղթայական ռեակցիան կառավարվում է ակտիվ գոտում նեյտրոնների կլանումների թիվը փոփոխելու միջոցով։ Այդ նպատակին են ծառայում նեյտրոնների լավ կլանիչ նյութեր () պարունակող հատուկ ձողերը, որոնք հեռակառավարման համակարգի օգնությամբ մտցվում կամ դուրս են քաշվում ակտիվ գոտուց։ Մ․ ռ–ի աշխատանքի ընթացքում տրոհվող նյութի քանակության նվազման, իզոտոպային բաղադրության փոփոխության և կլանման մեծ էֆեկտիվ կտրվածք ունեցող բեկոր միջուկների ( ևն) կուտակման (ռեակտորների թունավորում) հետևանքով Մ․ ռ–ի ռեակտիվությունն ընկնում է, որը վերականգնվում է հատուկ կլանիչ ձողերի տեղաշարժմամբ։ Մ․ ռ․ կառավարում է օպերատորը՝ էլեկտրոնային հաշվողական համակարգի օգնությամբ։ Ռեակտորի վիճակի մասին անհրաժեշտ տեղեկությունները (նեյտրոնների հոսքի մեծությունը ակտիվ գոտու տարբեր կետերում, ջերմակրի ջերմաստիճանը ևն) տալիս է հեռաչափման համակարգը։ Մ․ ռ․ իոնացնող ճառագայթման և նեյտրոնների հոսքի հզոր աղբյուր է, այդ պատճառով ակտիվ գոտին շրջապատվում է պաշտպանիչ հաստ շերտով (բետոն, պողպատ ևն)։
Առաջին Մ․ ռ․ կառուցվել է ԱՄՆ–ում, 1942-ին, Է․ Ֆերմիի ղեկավարությամբ։ Սովետական առաջին ռեակտորը, որն առաջինն էր նաև Եվրոպայում, գործարկվել է Մոսկվայում, 1946-ին, Ի․ Վ․ Կուրչատովի ղեկավարությամբ։ Հայկ․ ատոմակայանի առաջին ռեակտորը շահագործման է հանձնվել 1976-ին, որում դանդաղեցուցիչի և ջերմակրի դերը կատարում է ջուրը (ջրա-ջրային Մ․ ռ․)։
Գրկ․ Вейнберг А․, Вигнер Е., Физическая теория ядерных реакторов, пер․ с англ․, М., 1961․Ա․ Հարությունյան, Գ․ Հաջյան ՄԻՋՈՒԿԱՅԻՆ ՌԵԱԿՑԻԱՆԵՐ, ատոմային միջուկների փոխակերպումներ, երբ դրանք փոխազդում են տարրական մասնիկների, -քվանտների կամ միմյանց հետ։ կարգաթիվ, ատոմական զանգված ունեցող միջուկի և մասնիկի փոխազդեցության միջուկային ռեակցիան, որի հետևանքով առաջանում է մասնիկ, և կարգաթվով, ատոմական զանգվածով միջուկ, գրի է առնվում տեսքով կամ կրճատ՝ ։ Սովորաբար Մ․ ռ–ում հետազոտության առարկա են ռեակցիաների դիֆերենցիալ և լրիվ կտրվածքները (տես Էֆեկտիվ լայնական կտրվածք), ստացվող արգասիքների անկյունային և էներգետիկ բաշխումները և բևեռացումները։ Մ․ ռ․ միջուկների կառուցվածքին վերաբերող տեղեկությունների հիմնական աղբյուրն են։ Դրանք հնարավորություն են տալիս հետաքրքիր ինֆորմացիա ստանալ նաև տարրական մասնիկների մասին (օրինակ, նեյտրոնի վերաբերյալ տեղեկություն ստացվում է միայն Մ․ ռ–ից)։ Մ․ ռ․ հիմնականում դասակարգվում են ըստ ռմբարկող մասնիկի (միջուկի) տեսակի։ Տարբերում են ֆոտոնների (ֆոտոմիջուկային ռեակցիաներ), հադրոնների, լեպտոնների և իոնների ազդեցությամբ ընթացող ռեակցիաներ։ Երբեմն Մ․ ռ․ դասակարգում են նաև ռմբարկող մասնիկի (միջուկի) էներգիայով։ Մ․ ռ–ի առաջին փորձերը կատարվել են ռադիոակտիվ աղբյուրներից ստացված ցածր էներգիայի -մասնիկներով, նեյտրոններով և էլեկտրոններով։ Հետագայում ուսումնասիրվել են տիեզերական ճառագայթներում ընթացող Մ․ ռ․։ Ներկայումս Մ․ ռ–ի փորձերի ճնշող մեծամասնությունը