Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 8.djvu/499

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


յանը (1946–47), Ս․ Հ․ Մովսիսյանը (1947–49), Լ․ Կ․ Մրքայելյանը (1949– 1952), Ե․ Գ․ Վարդանյանը (1952–55), Մ․ Լ․ Հովհաննիսյանը (1955–57), Վ․ Ս․ Սեկոյանը (1965–73), Դ․ Հ․ Վարդանյա– նը (1973-79)։ 1979-ից մինիստրն է Լ․ է․ Ղազարյանը։

ՇԻՆԱՆՅՈՒԹԵՐԻ ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒ–

ԹՅՈՒՆ, բնակարանային, արդյունաբերա– կան, գյուղատնտեսական և շինարարու– թյան այլ տեսակների համար շինանյութեր արտադրող արդյունաբերության ճյուղերի համախումբ։ Շինարարության նյութատեխ– նիկական բազայի կարևորագույն մասն է, ապահովում է շինարարական–մոնտաժա– յին աշխատանքների ծավալի անընդհատ աճն ու շինարարության տեխ․ առաջըն– թացը։ Որպես շինանյութ հնում օգտագոր– ծել են թրծած աղյուս, կղմինդր, բրուտա– գործական խողովակներ, հետագայում՝ կապակցանյութեր, որոնք պահպանում են իրենց ամրությունը նաև ջրում։ XIX դ․ 1-ին քառորդում պորաւանղցեմենտի հայտնադործումը պայմանավորեց շինա– րարության մեջ բետոնի և երկաթբետոնի կիրառումը։ Շինանյութերի արտադրու– թյան հումքային բազան գործնականում անսպառ է․ ժամանակակից պայմաններում բարձր տեմպերով են աճում հանքային հումքի արդյունահանումն ու սև մետաղ– ների գլանվածքի արտադրությունը, ոչ հանքային հումքի բազմաթիվ տեսակնե– րից տարբեր շինանյութերի ստացումը, ոչ հանքային հումքի և արդ․ թափոնների համալիր օգտագործումը։ Շինանյութերի արտադրությանը բնորոշ է մետալուրգիա– յի, քիմիայի, էներգետիկայի հետ համա– կցման միտումը։ ՍՍՀՄ–ում Շ․ ա․ զարգանում է բարձր տեմպերով (1940–80-ին՝ 41 անգամ) և, որպես կարգ, գերազանցում շինարարա– կան–մոնտաժային աշխատանքների աճը։ 1980-ին ճյուղում գործում էր 3905 ձեռնար– կություն։ Դրանցից խոշորագույններն են Նովոռոսիյսկի և Ամվրոսիևկայի ցեմենտի կոմբինատները, ցեմենտի գործարանների Վոլսկի արտադրական միավորումը, Բա– լակլեայի ցեմենտի–շիֆերի կոմբինատը, Սարատովի և Բորի ապակու, երկաթ– բետոնե շինվածքների Չելյաբինսկի գոր– ծարանները ևն։ ՍՍՀՄ Շ․ ա․ թողարկում է ցեմենտ (1980-ին՝ 125 մլն տ), հավաքո– վի երկաթբետոնե կոնստրուկցիաներ և շինվածքներ (122,2 մլն ti3), որմնանյու– թեր (58,0 մլրդ հատ պայմանական աղ–- յուս), շիֆեր (7,3 մլրդ հատ պայմանական սալիկ), լինոլեում (93,1 մլն մ2), պատուհա– նի ապակի (245 մլն it2) ևն։ Մեծ զարգա– ցում է ստանում արագ ամրացող դեկո– րատիվ և այլ հատուկ ցեմենտների, սա– բեստացեմենտե խոշոր թերթերի, ռուբե– րոիդների, սանիտարաշինարարական իրերի, ապակե բլոկների, ջերմա– և ձայ– նամեկուսիչ նյութերի ևնի արտադրու– թյունը։ ՍՍՀՄ–ը առաջինն է աշխարհում ցեմենտի, հավաքովի երկաթբետոնի, աս– բեստացեմենտե թերթերի ու խողովակ– ների, շինարարական աղյուսի, պատուհա– նի ապակու արտադրությամբ։ ճյուղի ձեռնարկություններում իրականացվել է տեխ․ վերազինման լայն ծրագիր, կատա– րելագործվել և նորացվել են հիմնական արտադրական ֆոնդերը։ Դրանց շնորհիվ 1940–79-ին Շ․ ա–յան մեջ աշխատանքի արտադրողականությունն աճել է 9,5 ան– գամ։ Սոցիալիստական մյուս երկրներից Շ․ ա․ զարգացած է Չեխոսլովակիայոլմ (ապա– կու արտադրություն), ԳԴՀ–ում (ցեմեն– տի), Լեհաստանում (սիլիկատային բե– տոնե շինվածքների), Բուլղարիայում (աղ– յուսի)։ Կապիտալիստական երկրներից այն առավել զարգացում է ստացել ԱՄՆ–ում, ԴՖՀ–ում, Մեծ Բրիտանիայոլմ, Ֆրանսիայում և ճապոնիայում; ՀՍՍՀ ընդերքը հարուստ է բազմազան շինանյութերով, որոնցից մի քանիսն ունեն միութենական նշանակություն։ Նախահե– ղափոխական շրջանում դրանք արդյունա– հանվում և օգտագործվում էին տնայնա– գործական եղանակով։ Կային կրաքարի մշակման մի քանի փոքր վառարաններ, աղյուսի ու կղմինդրի «գործարաններ», քարհանքեր ու փայտամշակման արհես– տանոցներ, որտեղ տիրապետում էր ձեռ– քի աշխատանքը։ Շ․ ա․ ձևավորվել և զար– գացման բարձր մակարդակի է հասել Հա– յաստանում սովետական կարգերի հաս– տատումից հետո։ 1926-ին հիմնադրվել է «Անիպեմզա* (տես Անիպեմզա հոդվա– ծում), 1928-ին՝ ՍՍՀՄ–ում քարի արդյունա– հանման ամենախոշոր Արթիկտուֆի կոմ– բինատները։ 50-ական թթ․ կեսերից մեքե– նայացված եղանակով կանոնավոր ձևի որմնաքար է արտադրվում Արթիկտուֆի, Լենինականի, Պեմզաշենի, Աշտարակի քարհանքային վարչությունների ձեռնար– կություններում, Հոկտեմբերյանի, էջ– միածնի և Մարալիկի կոմբինատներում։ 1980-ին արդյունահանվել է 13 մլն it3 տու– ֆաքար։ 1965–80-ին ավելի քան 40 անգամ ավելացել է երեսապատման քարե սալիկ– ների (տուֆ, մարմար, տրավերտին, բա– զալտ, գրանիտ) արտադրությունը և կազ– մել մոտ 1 մլն it2։ Քարի մշակման ժամա– նակակից սարքավորումներ ունեցող խո– շոր գործարաններ են կառուցվել Նուոնու– սում, Կիրովականում, Հոկտեմբերյանում և Վեդիում։ 1928-ին հիմնադրված «Հայ– մարմար» կոմբինատի արտադրանքը մեծ պահանջարկ ունի ՍՍՀՄ–ում և արտասահ– մանում (արտահանվում է Անգլիա, Ֆրան– սիա, Դանիա, Բելգիան այլուր)։ Հրաբխա– յին խարամներից, լիթոիդային պեմզայից և տուֆաքարի արդյունահանման մնա– ցուկներից բետոնե թեթև լցանյութեր են արտադրում (տարեկան ավելի քան 6 մլն Վ3) -Քարակերտի կոմբինատը, Արթիկի տուֆաբլոկների գործարանը, Քարային շինանյութերի տրեստը («Հայներոսլ») և այլ ձեռնարկություններ։ «Արագածի պեռ– լիտ» գործարանը թողարկում է 560 հզ․ ա մանրացրած և տեսակավորված պեռլիտ, որն առաքվում է ԱՍՀՄ տարբեր քաղաք– ներ և արտասահման (Իտալիա, Իսպա– նիա, Բելգիա)։ Տեղական կարիքների հա– մար, որպես ջերմա– և ձայնամեկուսիչ նյութ, արտադրվում է նաև 30 հզ․ մ3 փքած պեռլիտ։ Ստեղծվել է ցեմենտի խոշոր ար– տադրություն։ Արարատի ցեմենտի–շիֆերի կոմբինատը և Հրագդանի ցեմենտի գոր– ծարանը միասին տարեկան թողարկում են հզ–վոր տ պորտլանդցեմենտ, որի մի մասն արտահանվում է։ Կան նաև կրի, ասֆալտի, աղյուսի, կղմինդրի և գաջի գործարաններ։ Տարեկան մոտ 900 հզ․ it2 հատակի սալիկներ, հախճասալիկներ և այլ շինվածքներ է արտադրում Երևանի կերամիկական առարկաների կոմբինա– տը, 400 հզ․ it3 բազալտի խիճ՝ Մպանդար– յանի (Շահումյանի շրջանում) ջարդման և տեսակավորման գործարանը։ Ապակու և ապակե շինվածքների զարգացող արտա– դրություն է կազմակերպվել Արզնիում, Լենինականում և Հոկտեմբերյանում։ 1955–68-ին շարք են մտել նաև Երևանի ատաղձագործական կոմբինատը, հավա– քովի երկաթբետոնե կոնստրուկցիաների JNCJSP 1,2, 3 կոմբինատները, Լենինակա– նի, Կիրովականի, Չարենցավանի, Արթիկի շինանյութերի, Ախթալայի, Քաջարանի և Հրազդանի երկաթբետոնե կոնստրուկ– ցիաների գործարանները, տնաշինական կոմբինատը ևն։ 1980-ին ՀՍՍՀ Շ․ ա․ թո– ղարկել է 558 պայմանական կւէ ասբես– տացեմենտային խողովակ, 71,8 մլն հատ շիֆեր, 1233 հզ․ մ3 հավաքովի երկաթբե– տոնե կոնստրուկցիաներ ու դետալներ ևն։ 1980-ին, 1940-ի համեմատ, ճյուղի համախառն արտադրանքի ծավալն աճել է 85,9, աշխատանքի արտադրողականու– թյունը՝ 14 անգամ։ Հրաբխային տուֆե– րի, օբսիդիանների, պեմզաների, պեռլիտ– ների արդյունահանման և դրանց օգտա– գործման արդյունավետ միջոցների մշակ– ման, բարձրարտադրողական մեքենա– ների ստեղծման ու ներդրման հարցերով զբաղվում է Քարի ու սիլիկատների ԴՀԻ–ն։ Գրկ․ Մելքոէմյան Ս․, Հայկական ՍՍՀ շինանյութերի արդյունաբերության տեղա– բաշխումը և զարգացումը, Ե․, 1972։ Промыш– ленность строительных материалов СССР, 1917–1967, М․, 1967; Ре китар Я․ А․, Экономика производства и применения строи– тельных материалов, М․, 1972․ £․ Ղազարյան․

ՇԻՆԱՆՅՈՒԹԵՐԻ ԿԱՅՈՒՆՈՒԹՅՈՒՆ, ֆի– զիկական և քիմիական տարբեր ներգոր– ծությունների դեպքում շինանյութերի ամ– րությունը, կառուցվածքային որակը և օգտակար այլ հատկությունները պահ– պանելու ունակություն։ Ջերմության, խո– նավության, էլեկտրական դաշտի ազդե– ցության, ինչպես նաև օքսիդիչների, թթու– ների, հիմքերի, աղերի ներգործության նկատմամբ Շ․ կ․ չափում են լաբորատոր մեթոդներով։ Սառչելու կամ ծակոտինե– րում սառույց առաջանալու դեպքում ջրով հագեցված քարային շինանյութերի՝ քայ– քայմանը դիմադրելու հատկությունն ան– վանում են ս ա ռ ն ա կ ա յ ու ն ոլ– թ յ ու ն։ Համեմատաբար բարձր ջերմաս– տիճանների ներգործությանը նյութի եր– կարատև դիմադրությունն անվանում են ջերմակայունություն կամ կ ր ա կ տ կ ա յ ու ն ու թ յ ու ն։ Բավա– կանաչափ բարձր ջերմաստիճանների ներ– գործությանը նյութի ցուցաբերած դի– մադրությունը կրակահեստ ու– թ յ ու ն ն է, իսկ հրի ներգործության դի– մադրությունը՝ հ ր ա հ և ս տ ու թ յ ու– ն ը։ Բարձր ջերմաստիճանների դեպքում մետաղները փափկում են և հալվում, բետոնները և քարերը՝ ջրազրկվում և քայքայվում։ Հատկապես ուժեղ փոփո– խությունների են ենթարկվում օրգ․ ծա– գում ունեցող նյութերը՝ փայտանյութը,