Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 9.djvu/443

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Այս էջը սրբագրված չէ


ац(х1)2+а22(х2)2+а3з(х3)2+2а12х1х24- + 2ai3x1x3+2a33x2x3 = 0 (1) հավասարումով։ Երկրորդ կարգի չվերածվող կորը իրա– կան պրոյեկտիվ հարթության մեջ կամ էլիպս է, կամ իր ասիմպտոտների ոչ սե– փական կետերով լրացված հիպերբոլ, կամ իր տրամագծերի ոչ սեփական կե– տերով լրացված պարաբոլ, գոյություն ունի նաև իրական կետեր չպարունակող երկրորդ կարգի չվերածվող կոր։ Երկրորդ կարգի վերածվող կորերն են՝ համընկնող կամ տարբեր ուղիղների զույգը կամ կետը։ Հարթության հինգ կետերով, որոնցից յուրաքանչյուր չորսը չեն գտնվում մի ուղղի վրա, անցնում է միակ երկրորդ կարգի կոր։ Երկրորդ կարգի կորին ներ– գծված վեցգագաթանու հակադիր կողմե– րի հատման կետերը գտնվում են մի ուղղի վրա (Պասկալի թեորեմ), այս պնդման երկակի պնդումը անվանում են Բ ր ի ա ն– շոնի թեորեմ։ Ս․ Հարությունյան

ՊՐՈՅԵԿՑԻԱ (< լատ․ projectio – առաջ նետել, արտանետում), որեէ պատկերի կամ առարկայի արտապատկերումը (պրո– յեկտումը) հարթության կամ այլ մակե– րևույթների վրա։ Հիմնական տեսակներն են կենտրոնական, զուգահեռ և ուղղանկյուն պրոյեկտումները։ Կենտրոնական պրոյեկտման դեպքում ընտրվում է որեէ s կետ (պրոյեկտման կենտրոն) և այդ կետով չանցնող P հարթություն (պրոյեկցիաների հ ա ր թ ու թ յ ու ն)․ այդ դեպքում յուրա– քանչյուր A կետ (նախակերպար) պրոյեկտվում է A՝–ին․ A՝–ը AS ուղղի և P հարթության հատման կետն է (նկ․ 1)։ A՝–ը (կերպար) անվանում են A կետի Պ․։ Որեէ F պատկերի Պ․ նրա բոլոր կետերի Պ–ների միավորումն է, օրինակ՝ А՝ В՝ C՝ եռանկյունը ABC եռանկյանն է (նկ․ 1)։ Զուգահեռ պրոյեկտման դեպքում ըն– տրվում է պրոյեկտման որեէ / ուղղու– թյուն և P հարթություն, այդ դեպքում յուրաքասչյուր A կետ պրոյեկտվում է A՝ կետի, որը A կետով անցնող և /-ին զու– գահեռ ուղղի և P հարթության հատման կետն է (նկ․ 2)։ Ուղղանկյուն (կամ օրթոգոնալ) պրոյեկ– տումը զուգահեռ պրոյեկտման այն մաս– նավոր դեպքն է, երբ l-ը ուղղահայաց է P-ին։ Կենտրոնական և զուգահեռ պրոյեկ– տումները լայն կիրառություններ ունեն գծագրական երկրաչափության մեջ և տեխ– նիկայում։ Բացի վերը նշված պրոյեկտում– ներից, հայտնի են նաև գնդային մակե– րևույթի և այլ մակերևույթների վրա պրո– յեկտումներ, որոնք օգտագործվում են աշխարհագրության, աստղագիտության, տեղագրության մեջ։ Տես նաև Քարտեզա– գրական պրոյեկցիաներ։

ՊՐՈՅԵԿՑԻՈՆ ՍԱՐՔ, օպտիկական հար– մարանք, որը վերարտադրում է առարկա– ների օպտիկական պատկերները որպես էկրան ծառայող ցրող մակերևույթի վրա։ Ըստ առարկայի լուսավորման եղանակի՝ տարբերում են դիասկոպային, էպիսկո– պային և էպիդիասկոպային Պ․ ս–եր։ ’Դիասկոպային Պ․ ս–ով (դ ի ա– պրոյեկտոր, նկ․ 1) պատկերն Նկ․ 1․դիասկոպային՝ սարքի օպ– տիկական սխեման․ /․ լույսի աղ– բյուր, 2․ լուսավորող համակարգ (կոնդենսոր), 3․ դիապոզիաիվ, 4․ օբյեկտիվ, 5․ էկրան էկրանի վրա ստեղծվում է թափան– ցիկ առարկայի (դիապոզիտիվ, կինո– ժապավեն) միջով անցնող լուսային ճա– ռագայթներով։ Դիասկոպային Պ․ ս–ի տա– րատեսակը կինոպրոյեկցիոն ապարատն է։ Դիապրոյեկտորը հարկավոր է տարբե– րել դիաս կոպից, որը հնարավորու– թյուն է տալիս առարկաները դիտել օկուլ– յարով։ Դիապրոյեկտորները նախատես– ված են լուսատպության, դիապոզիտիվ– ների դիտման, միկրոֆիլմերի ընթերցման համար ևն։ Դիապոզիտիվների հերթափո– խումը և կիզակետումը ժամանակակից դիապրոյեկտորներում կատարվում է ավ– տոմատորեն, իսկ դիտումը կարող է ուղեկցվել հնչյունային բացատրությամբ։ էպիսկոպային Պ․ ս․ (նկ․ 2) ան– Նկ․ 2․ էպիսկոպային սարքի օպ– տիկական սխեման․ 7․ լույսի աղ– բյուր, 2․ անդրադարձիչ, 3․ պրոյեկտվող առարկա, 4․ օբյեկտիվ, 5․ հայելի 6․ էկրան թափանցիկ առարկան էկրանի վրա պրո– յեկտում է այդ առարկայից անդրադար– ձած և ցրված ճառագայթների միջոցով։ էպիսկոպային Պ․ ս–երից են էպիսկոպնե– րը, տեղագրական քարտեզների պատճե– նահանման, նկարների պրոյեկտման սար– քերը ևն։ էպիդիասկոպային Պ․ ս․ դիասկոպային և էպիսկոպային սար– քերի զուգակցությունն է (տես էպիդիաս– կոպ), որը թույլ է տալիս պրոյեկտել ինչ– պես թափանցիկ, այնպես էլ անթափան– ցիկ առարկաները։ Պ․ ս․ կազմված է մեխանիկական և օպ– տիկական մասերից։ Պ․ ս–ի մեխանիկա– կան մասն ապահովում է առարկաների որոշակի դիրքը օպտիկական մասի նը– կատմամբ, դրանց հերթափոխությունը և պրոյեկտման պահանջվող տևողությունը։ Օպտիկական մասը, որն իրականացնում է պրոյեկտումը, կազմված է լուսավորող համակարգից և պրոյեկցիոն օբյեկտի– վից՛ Գրկ․ Волосов Д․ С․, Ц ив кин М․ В․, Теория и расчет светооптических систем проекционных приборов, М․, 1960․

ՊՐՈՆՅԱՆ (Պարոնյան) Սահակ (1749, Հալեպ –13․4․1806, Տրիեստ), հայ կըր– թական և եկեղեցական գործիչ, մանկա– վարժ, Մխիթարյան միաբանության ան– դամ։ Պ․ հեղինակ է «Երկրաչավւություն» (1794) և «Եռանկյունաչափություն» (1810) հայերեն տպագիր առաջին ուսումնա– կան ձեռնարկների, դրանք կազմված են ժամանակի եվրոպական լավագույն ձեռ– նարկների հիման վրա, գրված են գրա– բարով և նախատեսված են սկսնակ– ների, ինչպես նաև ինքնուսուցման հա– մար։ «Երկրաչափության» «Առաջաբան ճառում» Պ․ քննարկում է մաթեմատիկայի գիտապատմական և մեթոդական–մանկա– վարժական հարցեր․ Պ․ կողմնակից է երկրաչափության այնպիսի շարադրան– քի, որը տառացիորեն չի հետևում Էվկլի– դեսին։ Ձեռնարկում շարադրված են երկ– րաչափության տեսական և գործնական հարցեր, վերջում բերված է օգտագործ– ված մաթ․ տերմինների ցուցակ–բառա– րան (լատ․, երբեմն արաբ, և թուրք, հա– մարժեքներով)։ «Եռանկյունաչափու– թյուն»^ կազմված է երկու մասից, ուր շա– րադրված են հարթ և գնդային եռանկյու– նաչավւության տեսական և գործնական հարցեր։ Պ․ հայերեն մաթ․ բազմաթիվ տերմինների հեղինակն է։ Մ․ Ստեփանյան

ՊՐՈՁՆՈՈԿՈՊՍԿԱՅԱ, ստանիցա ՌՍՖՍՀ Կրասնոդարի երկրամասի Նովոկուբանս– ԿԻ շրջանում, շրջկենտրոնից 8 կմ հվ–արլ․։ Բնակչությունը՝ հայեր, ռուսներ, ուկրաի– նացիներ, բելոռուսներ։ Կոլտնտեսու– թյունն զբաղվում է հացահատիկային կուլ– տուրաների, արեածաղկի, շաքարի ճա– կընդեղի մշակությամբ, պտղաբուծու– թյամբ, անասնապահությամբ, մեղվաբու– ծությամբ։ Ունի միջնակարգ դպրոց, գրա– դարան, մշակույթի տուն, հիվանդանոց, 2 մանկապարտեզ, կապի բաժանմունք։ Հիմնադրվել է 1794-ին։ ՊՐ ՈՊԱ ԴԱՆ ԴԱ (լատ․ propaganda – տա– րածման ենթակա, < propagare – տա– րածել), քաղ․, փիլ․, գիտ․, գեղարվես– տական են հայացքների ու գաղափարնե– րի տարածում, որի նպատակն է դրանք հասցնել հասարակության գիտակցու– թյանը և ակտիվացնել մասսայական պրակտիկ գործունեհւթյունը։ Պ–ի հիմնա– կան տարրերն են նրա սուբյեկտը (սո– ցիալական այն խումբը, որի շահերն ար– տահայտում է Պ․), բովանդակությունը, ձևերը և մեթոդները, միջոցները և ուղի– ները (հեռուստատեսություն, ռադիո, մա– մուլ, կինո, թատրոն, էստրադա, դասախո– սական Պ–ի համարակարգ են), օբյեկտը (լսարան կամ սոցիալական ընդհանրու– թյուններ, որոնց ուղղված է Պ․)։ Պ–ի պրո– ցեսի ըմբռնման համար վճռականը նրա սուբյեկտի սոցիալական շահերն են, դը– րանց հարաբերակցությունն ամբողջ հա– սարակության և նրա այն առանձին խըմ– բերի շահերի հետ, որոնց ուղղված է Պ․։ Դա էլ հենց որոշում է Պ–ի բովանդակու– թյունը և պայմանավորում նրա ձևերի, մե–