Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/430

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Այս էջը սրբագրված չէ


sador Morgenthau’s Story, Garden City- New York, 1918, p․ 342)։ Նա գտնում էր, որ իրենց պետք է հանձնել նաե ոչնչացված հայերի նույնիսկ արտասահմանյան բան– կերում գտնվող ապահովագրական գու– մարները։ Օսմանյան կառավարողները, անշուշտ, հանցավոր նպատակների հա– մար օգտագործում էին իրենց ժողովրդի հետամնացությունն ու կրոնական մո– լեռանդությունը, բայց թուրք, ինչպես նաե քուրդ աշխատավորները, մեղավոր չէին հայկ․ կոտորածների կազմակերպման հա– մար։ Ավելին, կան փաստեր, երբ նրանք օգնության ձեռք են մեկնել իրենց հարե– վան ու ծանոթ հայերին, պատսպարել նրանց երեխաներին։ Սուլթանական Թուրքիայի հայաջինջ քաղաքականության մշակման ու իրակա– նացման հովանավորն ու ակտիվ գործա– կիցն էր կայզերական Գերմանիան։ Տխրա– հռչակ Վանգենհայմը եթե 1915-ի փետրվա– րին հաղորդում էր իր կառավարությանը՝ «չարգելակել հայերի դեմ ձեռնարկվող քայլերին», ապա հուլիսի 7-ին հեռագրեց կանցլեր Բետման Հոլվեգին, որ իրագործ– վում է «թուրքական պետության մեջ հայ ազգի ոչնչացման նպատակը» («Deutsh- landund Armenien», 1914–1918․ Sammlung Diplomatischer Aktenstucke․ Herausgege- ben und eingeleitet von Dr․ Johannes Lepsius, Potsdam, 1919, S․ 94)։ Ինչ վերա– բերում է արմ․ տերություններին (Անգ– լիա, Ֆրանսիա, Իտալիա, ԱՄՆ), ապա նրանք փաստորեն վարում էին հայկ․ կոտորածների թողտվության ու խրախուս– ման քաղաքականություն։ Նույնիսկ Լլոյդ Ջորջը, մասնավորապես խոսելով անգլ․ քաղաքականության մասին, գրել է․ «Հայաստանը զոհաբերվեց մեր կողմից բարձրացված հաղթական զոհասեղանին․․․ Բրիտանական կառավարության քաղա– քականությունը ճակատագրական անխու– սափելիությամբ հասցրեց 1895–1897 թվա– կանների սարսափելի սպանդներին և թվականի ահավոր կոտորածին» (Ллойд Джордж, Правда о мир– ных договорах, т․ 2, 1957, Տ․ 390)։ Ան– գամ ժորժ Կլեմանսոն ասել է, որ «եվրո– պական դիվանագիտության վրա է ծան– րանում հայկական արյունը» (ՀՍՍՀ ՊԿՊԱ, ֆ․ 57, ց․ 2, գ․ 709, թ․ 40)։ Մի– ջազգային իմպերիալիզմը Մ․ ե–ի հանցա– վոր է։ Առաջին աշխարհամարտն սկսվեց ու վերջացավ որպես անարդարացի, զավթո– ղական պատերազմ, ուստի և չպատժվե– ցին նրա հանցավորները, այդ թվում՝ թուրք, ջարդարարները։ Թեե դեռ 1915-ի մայիսի 13-ին Ռուսաստանի, Անգլիայի ու Ֆրանսիայի կառավարությունները Թուրքիային ներկայացրին հուշագիր՝ նա– խազգուշացնելով, որ նրա կառավարող– ները պատասխանատվություն կկրեն կա– տարած հանցագործությունների համար, բայց այն մնաց թղթի վրա։ Անկատար էր նաե «դաշնակիցների» 1919-ին կազմակեր– պած դատավարությունը Կ․ Պոլսում, և միայն հեռակա կարգով մահվան դատա– պարտվեցին մի քանի երիտթուրք․ գոր– ծիչներ, որոնք փախել ու թաքնվել էին Դերմանիայում ու այլ երկրներում։ ճիշտ է, հայ․ ժող․ վրիժառուների ձեռքով սպան– վեցին Թալեաթը, էնվերը, Զեմալը, Բե– հաեդդին Շաքիրը, Սայիդ Հալիմը, Զե– մալ Ազիմը և ուրիշներ, բայց, դժբախտա– բար, տեղի չունեցավ ժողովուրդների դատ, հանցագործները հրապարակայնորեն չպատժվեցին, և պատմական անարդարու– թյունն էլ չուղղվեց։ Դա ես ոգեշնչեց ար– յունախում Հիտլերին, որը, հետագայում իր հրոսակախմբերին մղելով հրեշավոր սպանությունների, ասաց․ «Այսօր է՝լ ով է խոսում հայերի բնաջնջման մասին» (Guttmann Joseph, The Begin– nings of Genocide, N․ У․, 1948, p․ 18)։ Սովետական Միության հաղթանակը Հայ– րենական մեծ պատերազմում (1941–45) և աշխարհում ուժերի հարաբերակցության փոփոխությունը հօգուտ սոցիալիզմի ու դեմոկրատիայի հասցրին նաե Նյուրն– բերգյան դատավարությանը, և մահվան դատապարտվեցին հիտլերյան հանցա– գործները։ Առաջադեմ մարդկությունը միշտ դաւոա– պարտել է գենոցիդը, այդ թվում հայերի զանգվածային կոտորածը առաջին հա– մաշխարհային պատերազմի ժամանակ՝ որպես «Մեծ եղեռն», «Մեծ ոճիր», «Նորա– գույն պատմության ամենասև էջ», որի նմանը մինչ այդ չէր տեսել մարդկությու– նը։ Կոմունիստները վճռականորեն մեր– կացրել են այդ պատերազմի իմպերիա– լիստական բնույթը և նրա հանցավորնե– րի գազանությունները ժողովուրդների դեմ։ Բոլշևիկյան կուսակցության առաջ– նորդ Վ․ Ի․ Լենինը նշել է, որ պատերազմի կոնֆլիկտներից մեկը հյուսվեց «Հայաս– տանի ու Կոստանդնուպոլսի» շուրջը (Երկ․, հ․ 21, էջ 257)։ Դա խիստ աղետաբեր եղավ հայ ժողովրդի համար։ Լենինի, ինչպես նաև Վ․ Կոլարովի, 6ա․ Դանեցկու և ուրիշների ստորագրությամբ 1915-ին ըն– դունվեց Ցիմերվալդի սոցիալիստական կոնֆերանսի մանիֆեստը, որտեղ խոր ցավակցություն է հայտնվում պատերազմի զոհերի առթիվ, դատապարտվում իմ– պերիալիստների ոճրագործությունները ժողովուրդների դեմ, դաժան հալածանք– ները լեհերի, հայերի, հրեաների հանդեպ և մասնավորապես նշվում․ «Ամբողջ ժո– ղովուրդների և երկրների, ինչպիսիք են Բելգիան, Լեհաստանը, Բալկանյան պե– տությունները, Հայաստանը, սպառնում է փոխհատուցումների (կոմպենսացիա– ների) խաղում առևտրի առարկա դառնա– լու բախտը և ենթարկվելու անեքսիայի՝ ամբողջովին կամ մաս–մաս» («Циммер- вальдская и Кинтальская конференции․ Официальные документы», Л․–М․, 1924, с․ 27)։ Կինտալի կոնֆերանսում նույն– պես նշվեց, որ Հայաստանի ողբերգու– թյան օրինակով վերստին ակնբախ է դառ– նում իմպերիալիստական պետություննե– րի նենգամտությունը՝ կեղեքելու ու զոհե– լու փոքրաթիվ ժողովուրդներին (նույն տեղում, էջ 53–54)։ Ականավոր բոլշևիկ Ս․ Մ․ Կիրովը հանդես եկավ հոդվածա– շարով, որտեղ անարգանքի սյունին գա– մեց թուրք, բռնակալներին և մերկացրեց հայերի գլխովին ոչնչացման նրանց հրե– շավոր ծրագիրը, շեշտելով, որ չի կարելի մոռանալ «միլիոնավոր մարդկանց ահա– վոր տանջանքների պատկերը» և պետք է օգնության ձեռք մեկնել «տառապող ժո– ղովրդին», հայ գաղթականությանը («Те– рек», JSP 5417, 14․02․1916)։ Ս․ Շահումյա– նը, Ս․ Սպանդարյանը, Ա․ Մյասնիկյանը, Ս․ Կասյանը, Ա․ Մռավյանը և բազմաթիվ հայ բոլշևիկներ խստորեն խարազանե– ցին օսմանյան կառավարողների հայ աս– պան քաղաքականությունը, իմպերիալիս– տական պետությունների նենգամիտ ծրա– գրերը, ինչպես նաև դաշնակցական գոր– ծիչների արկածախնդրությունը։ Մերկաց– նելով բոլշևիկների հասցեին եղած զըր– պարտությունները՝ Ս․ Շահումյանը 1916-ին գրել է․ «Մենք ուղղում ենք մեր խոսքը հայ բանվորությանը, հայ գյուղա– ցիներին և հայ ժողովրդական ինտելի– գենցիային։ Դուք միշտ լսել եք մեր հակա– ռակորդներից, թե սոցիալ–դեմոկրատները ազգություն չեն ճանաչում, հայ ազգի մա– սին չեն ուզում մտածել, թե հայ ժողովրդի մեծ ցավերը նրանց սրտին - օտար են․․․ Այդ բոլորը սուտ է կամ սխալ է» (Շ ա հ ու մ յ ա ն Ստ․, Երկ․ լիակտ․ ժող․, հ․ 3, 1978, էջ 47)։ Հիրավի, հենց սկԳԲԻՑ հայ կոմունիստներն ապրել ու գործել են իրենց ժողովրդի ցավերով ու հոգսերով և մարտնչել նրա սոցիալական ու ազգային ազատագրության համար։ Նրանք էին, որ դեռ 1903-ին, դատապար– տելով օսմանյան բռնատիրությունը, իրենց համերաշխությունը հայտնեցին «բազմա– չարչար տաճկահայ ժողովրդի ազատա– րար գործին» («Պրոլետարիատի կռիվը», 1903, JNP 2–3) և ցույց տվին նրա լուծման ճիշտ ուղին, մշտապես իրենց բողոքի ձայնը բարձրացրին թուրք, բարբարոսու– թյան դեմ և հնարավոր օգնություն կազ– մակերպեցին հայ գաղթականներին։ Ավե– լի ուշ, 1917-ին, նրանց ակտիվ մասնակ– ցությամբ Սովետական Ռուսաստանի կա– ռավարությունը՝ Վ․ Ի․ Լենինի ստորա– գրությամբ ընդունեց Դեկրեւռ <Թուրքա– հայասաանի մասին, որով արևմտահայու– թյանը տրվում էր ազատ ինքնորոշման իրավունք։ Այն չիրականացավ, և դրա հանցավորներն էին թուրք, զավթիչները, արևմտյան իմպերիալիստները և Անդր– կովկասի հակահեղափոխականները։ Հայերի գենոցիդի դեմ վճռական բողոքի խոսք ասացին միջազգային բանվորական շարժման ականավոր գործիչները։ Կ․ Լիբկ– նեխտը, դատապարտելով Օսմանյան կայս– րությունում կազմակերպված հրեշավոր սպանդը, շեշտեց, որ դրա հանցավորնե– րը գերմանա–թուրք․ կառավարողներն են, որոնց ձեռքերը թաթախվել են «հա– յերի արյան մեջ» (Либкнехт К․, Мой процесс по документам, П․, 1918, с․ 54)։ Նույն ոգով հանդես եկան Մ․ Կաշենը, է․ Լոնգեն (Կ․ Մարքսի թոռը) և ուրիշներ։ Բողոքի հուժկու ելույթներ ունեցան նշանավոր գրողներ ու գիտնա– կաններ Մ․ Դորկին, Վ․ Բրյուսովը, 6ա․ Ռայնիսը, Ա․ Ֆրանսը, Ռ․ Ռոլանը, է․ Վերհարնը, Զ․ Ռիդը, 6ո․ Մարկվարտը, 0ո․ Լեփսիուսը, ժ․ դը Մորգանը, Ա․ Մե– յեն, Ֆ․ Նանսենը, Հ․ Դիբբոնսը, Ա․ Բար– բին, Ա․ Վեգները, ինչպես նաև Ջ․ Բրայսը, Ա․ Թոյնբին, Հ․ Մորգենթաուն, Ֆ․ էլ– Ղոսեյնը և շատ ուրիշներ։ Հետագայում էլ երբեք չլռեց առաջադեմ մարդկության խղճի ու մտքի ձայնը Մ․ ե–ի առթիվ։ ՍՄԿԿ Կենտկոմի կենտրոնական օրգան