Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 10.djvu/253

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Այս էջը սրբագրված չէ


հեղինակ է նաև պատմվածքների, մանկա– կան գրքերի, «Ագռավի թագավորը» (1962) հեքիաթների և «Հեքիաթներ ծա– ղիկների մասին» (1966, հայ․ հրտ․ 1981) ժողովածուների։ Ս–ի ստեղծագործություն– ները թարգմանվել են աշխարհի շաւո լե– զուներով։ ՍՍՀՄ III–IV գումարումների Գերագույն սովետի դեպուտատ։ Պարգե– վատրվել է Հոկտեմբերյան հեղափոխու– թյան U 3 այլ շքանշանով։ Երկ․ Kopoti raskti, sej․ 1–6, Riga, 1962 – 1965․

ՍԱՔՍԵՐ (Sachsen), գերմանական ցեղե– րի խումբ։ III–IV դդ․ միավորվել են ցե– ղային միության մեջ։ Վաղ միջնադարում բնակվել են Հս․ Գերմանիայում (Հռենոս գետից արլ․ և էլբա գետից արմ․)։ V դ․– VI դ․ 1-ին կեսին Ս–ի մի մասը վերաբնակ– վել են Բրիտանիայում։ Մայրցամաքային Ս՜երը VI–VIII դդ․ բաժանվել են վեստ– ֆալների, օստֆալների, էնգրերի և նորդ– ալբինգների։ Կարլոս Մեծի մղած սաքսո– նական պատերազմների (772–804) հե– տևանքով Ս–ին հպատակեցրել են ֆրանկ– ները և նրանց պարտադրել ֆեոդալ, հա– րաբերություններ։ 843-ին Ս–ի մարզը ան– ցել է Արևելա–Ֆրանկական թագավորու– թյանը, IX դ․ վերջին այնտեղ ստեղծվել է Սաքսոնական դքսությունը։ Ս․ կազմել են, այսպես կոչված, ստորին սաքսոնացի– ների էթնիկ, հիմքը։

ՍԱՔՍՈՆ ԴՐԱՄԱՏԻԿ (Sax;o Grammati– cus, դան․ Sakse, 1140–մոտ 1208), դա– նիացի պատմիչ–տարեգիր։ «Գործք դա– նիացոց» ստեղծագործության հեղինակն է։ Առաջին իննը գիրքը բովանդակում է հին սկանդինավյան պատմազրույցներ (Համլետի մասին ասքն օգտագործել է Ու․ Շեքսպիրը իր ողբերգության մեջ), մնացած յոթ գիրքը՝ մինչև 1185-ի Դանիա– յի պատմության վերաբերյալ նյութերը։ Ա․ գրել է լատիներեն։ «Գործքը» առա– ջին անգամ հրատարակվել է 1514-ին, Փա– րիզում, բազմիցս թարգմանվել է դանիե– րեն, նաև գերմ․ և անգլ․։

ՍԱՔՍՈՆԻՍ (Sachsen), 1․ սաքսերի բնա– կության վայրը, որտեղ նրանք հիմնել են իրենց դքսությունը (IX դ․ վերջ–1180) (զբաղեցրել է ժամանակակից Ներքին Սաքսոնիայի տարածքը)։ 2․ Պատմ․ մարզ ԳԴՀ–ում։ Ս–ի միջուկը եղել է Մեյսենի մարկան (ստեղծվել էր X դ․ սերբա–լուժիչ– յան խմբի պոլաբյան սլավոններից գերմ․ ֆեոդալների զավթած հողերից)։ 1089-ին այն անցել է Վետտինների ֆեոդ, տոհմին, որը 1247-ին (փաստորեն 1264-ին) տիրա– ցել է նաև Թյուրինգիային, իսկ 1243-ին՝ Սաքսեն–Վիտտենբերգին։ Վետտիների տի– րույթները անվանվել են Ս․։ XV–XVI^․ Ս․ եղել է Գերմանիայի արդ․ և մշակութային կենտրոններից։ XVI դ․ Ս–ում են գտնվել Ռեֆորմացիայի և գյուղացիական պատե– րազմի (տես Գյուղացիական պատերազմ Գերմանիայում 1524–25) հենակետերը։ XVIII դ․ վերջին Ս․ մասնակցել է հեղափո– խական Ֆրանսիայի դեմ պատերազմնե– րին, իսկ 1806-ին, մտնելով Հռենոսյան միության մեջ (տես Հռենոսյան միություն 1806–1813), հռչակվել է թագավորություն։ Վիեննայի կոնգրեսի (տես Վիեննայի կոնգրես 1814–15) որոշմամբ Ս–ի թագա– վորության մոտ կեսը անցել է Պրուսիա– յին։ Ս․ եղել է Գերմանիայի 1848–49-ի հեղափոխության կենտրոններից։ 1871-ին մտել է Գերմ․ կայսրության մեջ։ XIX դ․ 60–70-ական թթ․, լինելով Գերմանիայի արդ․ առաջատար շրջաններից մեկը, դար– ձել է գերմ․ բանվորական շարժման կենտ– րոն։ Ս–ում է ծավալվել Ա․ Բեբելի և Վ․ Լիբկնեխտի գործունեությունը։ 1909-ին Ս–ում մտցվել է ընդհանուր ընտրական իրավունք (տղամարդկանց համար)։ 1918-ի Նոյեմբերյան հեղափոխությունից հետո Ս–ում տապալվել է ինքնակալու– թյունը, և հռչակվել հանրապետություն։ Վայմարյան սահմանադրությունով Ս․ մը– տել է Գերմ․ հանրապետության կազմի մեջ։ 1923-ի հոկտեմբերին, հեղափոխա– կան վերելքի ժամանակ, ձախ ս–դ–ից և կոմունիստներից կազմվել է բանվորական կառավարություն (ցրվել է կառավարական զորքերի կողմից)։ Ֆաշիստ, դիկտատու– րայի ժամանակ Ս–ում գործում էր հակա– ֆաշիստ․ ընդհատակյա խոշոր կազմա– կերպություն։ 1945-ին, ֆաշիստ․ Գերմա– նիայի ջախջախումից հետո, Ս․ մտել է սո– վետական օկուպացիոն գոտու մեջ։ 1949-ից ԳԴՀ–ի կազմում է։

ՍԱՔՍՈՆ8ԱՆ ՀԱՅԵԼԻ (գերմ․ Sachsens- piegel), գերմ․ միջնադարյան իրավունքի ժողովածու։ Կազմվել է 1221–25-ին։ Ար– տացոլել է Արլ․ Սաքսոնիայի ֆեոդ, սո– վորույթները, համագերմ․ դասային իրա– վահարաբերություններն ու զարգացող դրամաիրային հարաբերությունները։ Ս․ հ–ու առաջին մասը (Landrecht) վերա– բերել է պետ․ կառուցվածքին, քրեական, քաղաքացիական իրավունքին, դատարա– նին ու դատավարությանը։ Երկրորդ մասը (Lehnrecht) կարգավորել է վասալային իրավահարաբերությունները։ Ս․ հ–ու նմա– նությամբ ստեղծվել են գերմ․ իրավունքի այլ հուշարձաններ՝ «Գերմանական հայե– լին», «Շվաբյան հայելին» ևն։ Ս․ հ․ օգտա– գործվել է Հս․ և Արլ․ Գերմանիայի առան– ձին երկրամասերի և քաղաքների իրա– վունքների (օրինակ, Մագղեբուրգյան իրավունքի) ժողովածուներ կազմելիս ու դատական պրակտիկայում։ Շ․ Պեէոբոսյան

ՍԱՔՍՈՖՈՆ (saxophone, ստեղծողի անու– նից և հուն, tptovii– հնչյուն), պարզ լեզ– վակավոր մետաղյա փողային գործիք՝ կոնաձև փողով, ընդլայնված և դեպի վեր թեքված փողաբերանով։ Ստեղծել է Ա․ Սաքսը։ Ս–ների ընտանիքը բաղկացած է, հիմնականում, 7 գործիքից՝ սոպրանի– նո, սոպրանո, ալտ, տենոր, բարիտոն, բաս, կոնտրաբաս, որոնք ունեն հաջոր– դաբար մի–բեմոլ և սի–բեմոլ լարվածք (հանդիպում է նաև ֆա լարվածքի սոպրա– նինո)։ Օգտագործվել է նախապես՝ ջա– զում, որտեղ այն հիմնական նվագարան– ներից է, փողային, ապա և սիմֆոնիկ նվա– գախմբերում։ Որպես մենակատար առա– վել տարածված է ալտ Ս․։ Ունի թավ, հյու– թեղ, ինքնատիպ տեմբր, որ ավելի մո– տիկ է փայտյա փողայիններին։ Հայտնի են Ս–ի համար գրված Կ․ Դեբյուսիի ռապ– սոդիան, Ս․ Գլազունովի, է․ Հովհաննիս– յանի կոնցերտները։ Գ․ Արմենյան

ՍԱՔՈՒԼՅԱՆ Արմենակ Մելիքի [1889, գ․ Գյուլագարակ (այժմ՝ ՀՍՍՀ Ստեփա– նավանի շրջանում)–1972, Երևան], Ան– Ա․ Մ․ Սաքուլյան Ա․ Հ․ Սաֆարյան դըբ1[ովկասում հեղափոխական ․շարժում– ների մասնակից։ Կոմունիստական կու– սակցության անդամ 1905-ից։ 1902-իկ աեղւսփոխվել է Բաքու, աշխատել նավթա– հան շերում։ Մասնակցել է Բաքվի 1903-ի դեկտեմբերյան գործադուլին։ ՌՍԴԲԿ Թիֆլիսի կոմիտեի հանձնարարությամբ Ս․ յալշեիկյան թռուցիկներ է տարածել քաղաքում, աշխատել բոլշևիկյան «Կայծ» և «Նոր խոսք» թերթերի խմբագրություն– ներում։ Հեղափոխական գործունեության համար 1908-ին ձերբակալվել է։ 1911 – 1917-ին ծառայել է բանակում։ Հոկտեմ– բերյան սոցիալիստական մեծ հեղափո– խության հաղթանակից հետո Թիֆլիսում շարունակել է հեղափոխական գործու– նեությունը, որի համար վերստին ձեր– բակալվել է։ Հայաստանում սովետական կարգեր հաստատվելուց հետո Ս․ տեղա– փոխվել է Հայաստան և 1922-ից տնտ․ ղեկավար աշխատանք տարել հանրապե– տության տարբեր շրջաններում։ 1942-ից անհատական թոշակառու էր։ Պարգևա– տրվել է Լենինի շքանշանով։ UUS ԱՐՅԱՆ (Սաֆարով) Արամ Հովակի– մի (Ամրակումի) [1913, գ․ Հաղորտի (այժմ4 ԼՂԻՄ Մարտունու շրջանում)– 8․10 1944, Ռիտոպեկ գյուղի մոտ (Հա– րավււլավիայում)], Սովետական Միու– թյան հերոս (24․3․1945, ետմահու), գվար– դիայի ավագ լեյտենանտ։ ՍՄԿԿ անդամ 1940-ից։ 1941-ի հունիսին զորակոչվելով կարմիր բանակ՝ Հայրենական մեծ պա– տերազմի սկզբից մարտնչել է թշնամու դեմ, մասնակցել Հս․ Կովկասի պաշտպա– նությանը, Ուկրաինայի, Ռումինիայի և Հարավսլավիայի ազատագրմանը։ Եղել է գնդացրային վաշտի հրամանատար։ Հե– րոսի կոչման արժանացել է Հարավսլա– վիայի ազատագրման մարտերում ցուցա– բերած խիզախության և անձնազոհության համար։ ՍԱՅ ԱՐՅԱՆ էդուարդ Արամի (ծն․ 23․4․ 1923,Երևան), հայ սովետական ճարտարա– պես ։ ՀՍՍՀ վաստ․ ճարտարապետ (1971)։ ШЛ-Կ անդամ 1948-ից։ 1951-ին ավարտել է Եւևանի Կ․ Մարքսի անվ․ պոլիտեխ․ ինստ–ի ճարտ․ բաժինը։ Աշխատում է «Երեաննախագիծ» ինստ–ում (1977-ից՝ արվեստանոցի ղեկավար)։ Մ–ի նախա– գծերով կառուցվել են․ Երևանում՝ բնա– կել!] տներ Աբովյան փողոցում (1966, ճարւո–ներ Ֆ․ Դարբինյանի և Ֆ․ Հակոբ– յանի հետ), Պատանի մարմնամարզիկնե– րի այրոցը (1967, ճարտ․ Ֆ․ Դարբինյանի հետ), «Անի» հյուրանոցը (1972, ճարտ–ներ Ֆ․ քԴարբինյանի և Ֆ․ Հակոբյանի հետ), Կին ւյի տունը (1975), Արևմտյան զանգվա–