Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 10.djvu/447

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Այս էջը սրբագրված չէ


այուրններ, որոնցում երևան են եկել նը– րան բնորոշ քնարականությունը, իսկ 1–3 սոնատներում (1892, 1892–97, 1897-98) նաև դրամատիկ հուզականությունն ու հե– րոսական պաթոսը։ 1900-ական թթ․ Ս–ին հետաքրքրել են բարոյափիլիսոփայական ընդհանրացված գաղափարներ, որոնք մարմնավորվել են մեծակտավ 3 սիմֆո– նիաներում, 2 սիմֆոնիկ պոեմներում («էքստազի պոեմ», «Պրոմեթեոս»), դաշ– նամուրային 4–10-րդ սոնատներում։ Սիմֆոնիկ երկերում Ս․ միավորել է Չայ– կովսկու քնարադրամատիկական սիմ– ֆոնիզմը Վագներին հատուկ մոնումենտա– լության, հերոսականության, գունագե– ղության հետ։ Դրանցում բացահայտվել է Ս–ին բնորոշ «բարձրագույն վիթխարիու– թյան» և «բարձրագույն նրբության» կեր– պարների սուր հակադրությունը։ Ս․ հետաքրքրվել է փիլիսոփայությամբ, ուսումնասիրել է Կանտի, Ֆիխտեի, Շե– լինգի, Հեգելի աշխատությունները։ Սկզբնական շրջանում հարել է սուբյեկ– տիվ իդեալիզմին, հետագայում հաստատ– վել օբյեկտիվ իդեալիզմի դիրքերում։ Գ․ Պլեխանովի խորհրդով ուսումնասիրել է Կ․ Մարքսի և Ֆ․ էնգելսի աշխատու– թյունները, բայց իր համոզմունքները չի փոխել։ Ըստ Ս–ի՝ գոյի բարձրագույն իմաստի ըմբռնմանը, իրականության վե– րափոխմանը, ստեղծագործող մարդու հզորության և կամքի հաստատմանը, ոգու ազատությանը կարելի է հասնել միայն արվեստի միջոցով։ Նրա 1-ին սիմֆոնիան (1899–1900) արվեստին նվիրված ձոն է, որի ապոթեոզում՝ VI մասում, 2 մեներգիչ– ները և երգչախումբը նվագախմբի ընկե– րակցությամբ փառաբանում են արվեստի հզոր ուժը (գրական տեքստը Ս–ի)։ 2-րդ սիմֆոնիան (1901, 5 մասից) առանձնա– նում է դրամատիզմով և խորությամբ։ Ս–ի փիլ․ գաղափարը՝ մարդու հզորության հաստատումը արվեստի միջոցով, առավել ցայտուն արտահայտություն է ստացել 3-րդ սիմֆոնիայում՝ «Աստվածային պոեմ»-ում (1903–04), բաղկացած 3 մա– սից՝ «Պայքար», «Հաճույք», «Աստվածա– յին խաղ»։ ժամանակակիցների կողմից սիմֆոնիան ընկալվել է իբրև «հեղափո– խական և գեղարվեստական տարերքների սինթեզ» (Воспоминания А․ Н․ Дроздо– ва, «Советская музыка», 1946, X․ 12)։ Ա–ի լավագույն գործերից է «էքստազի պոեմը» (1905–07), որում 11 տարբեր իմաստ արտահայտող երաժշտ․ թեմանե– րի միջոցով («երազանքի», «ստեղծված երկերի», «ինքնահաստատման», «կամքի» են) տրված է ստեղծագործելու պրոցեսը տարբեր հոգեվիճակներով։ Գաղափարով 3-րդ սիմֆոնիային և «էքստազի պոեմին» համահնչուն են 4-րդ, 5-րդ դաշնամուրա– յին սոնատները։ Ս–ի ստեղծագործական ուշ՝ առավել նորարարական շրջանը սկըս– վել է «Պրոմեթեոս»-ով («Կրակի պոեմ», 1909–10)։ Ս–ի մտահղացմամբ Պրոմե– թեոսը մարմնավորում է «տիեզերքի ակ– տիվ էներգիան», «ստեղծագործական սկզբունք, կրակ, լույս, կյանք, պայքար, ճիգ, միտք»։ Պոեմում կիրառված է նաև գունային լուսավորություն (լույսի ուղեկցությամբ առաջին անգամ կա– տարվել է 1915-ին, Նյու Ցորքում)։ Պոեմը Ա․ Ն․ Սկրյաբին Կ․ Ի․ Սկրյաբին նոր խոսք էր հատկապես լադա–հարմո– նիայի բնագավառում։ Ուշ շրջանի դաշ– նամուրային նշանակալից երկերից են 7-րդ, 9-րդ և 10-րդ սոնատները։ Ս․ հղա– ցել է «Միստերիա»՝ մոնումենտալ երկ գրելու գաղափարը, որի տեքստի վրա աշխատել է կյանքի վերջին տարիներին։ Պլեխանովի խոսքերով «Ս–ի երաժշտու– թյունը մեր հեղափոխական դարաշրջանի արտացոլումն է իդեալիստ–միստիկի տեմ– պերամենտով և աշխարհայեցողությամբ»։ 9^․Мейчик М․, Скрябин, М․, 1935; А л ь ш в а н г А․ А․, А․ Н․ Скрябин [Жизнь и творчество], М․–Д․, 1945; Дернова В․, Гармония Скрябина, Л․, 1968; П а в ч и н- ский С․, Произведения Скрябина позд– него периода, М․, 1969; Луначарский А․ В․, В мире музыки, М․, 1971; Д ель- сон В , Скрябин․ Очерки жизни и твор– чества, М․, 1971; А․ Н․ Скрябин․ Сб․ ст․ К столетию со дня рождения (1872–1972), М․, 1973․ Ա․ ԲարսաւէյաԱ

ՍԿՐՅԱԲԻՆ Կոնստանտին Իվանովիչ (1878–1972), սովետական հելմինթոլոգ, հեչմինթուոգիայի հիմնադիրը ՍՍՀՄ–ում։ ՍՍՀՄ ԳԱ (1939), ՀամԳԳԱ (1935), ՍՍՀՄ ԲԳԱ (1944) ակադեմիկոս։ Սոցիալիստա– կան աշխատանքի հերոս (1958)։ 1905-ին ավարտել է Ցուրևի (Տարտու) անասնա– բուժ․ իկստ–ը։ 1917–20-ին Նովոչերկաս– կի, 1920-ից՝ Մոսկվայի անասնաբուժ․ (այժմ՝ Մոսկվայի անասնաբուժ․ ակա– դեմիա) ինստ–ների պրոֆեսոր։ 1920-ին միաժամանակ Փորձառական անասնա– բուժության (1931-ից՝ հելմինթոլոգիայի համամիութենական), 1921–49-ին՝ Տրո– պիկական բժշկության (այժմ՝ Ե․ Մարցի– նովսկու անվ․ բժշկ․ պարազիտոլոգիայի և տրոպիկական բժշկության) փնստ–ների հելմինթոլոգիայի բաժինների վարիչ, 1942-ից՝ ՍՍՀՄ ԳԱ հելմինթոլոգիայի լաբորատորիայի ղեկավար, 1943–52-ին՝ ՍՍՀՄ ԳԱ Կիրգիգ․ մասնաճյուղի նախա– գահության նախագահ, 1956–61-ին՝ ՀամԳԳԱ–ի փոխպրեզիդենտ։ Գիտ․ աշ– խատանքները վերաբերում են հելմինթ– ների (մակաբույծ որդեր) մորֆոլոգիայի, կենսաբանության, էպիզոոտոլոգիայի, կարգաբանության և համաճարակագի– տության հարցերի ուսումնասիրությանը։ Ս–ի ղեկավարությամբ կազմակերպվել են ավելի քան 300 գիտարշավներ, որոնք նպաստել են մարդու, ՍԱՀՄ–ում տարած– ված ընտանի և վայրի կենդանիների հել– մինթոֆաունայի ուսումնասիրությանը ևն։ Ս․ հայտնաբերել և նկարագրել է հելմինթ– ների ավելի քան 200 նոր տեսակ և հիմնա– վորել 120 նոր սեռ։ ճփճվաթափության և դևաստացիայի (ոչնչացման) վերաբերյալ Ս–ի մյակած սկզբունքները մարդկանց, գյուղաոնա! կենդանիների և բույսերի ճիճվային հիվանդությունների դեմ պայ– քարի ւ իջոցառումների հիմքն են։ 1922-ին Ս․ հիմ՛ ւել է Ռուսաստանի հելմինթոֆաու– նայի ո սումնասիրության մշտական հանձ– նաժողով (1940-ին վերակազմավորվել է ՍՍՀՄ ԴԱ հելմինթոլոգների համամիու– թենական ընկերության)։ Ա․ եղել է արտա– սահմանյան մի շարք երկրների (Ֆրան– սիա, -ուլղարիա, Հունգարիա, Հարավ– սլավիս են) ակադեմիաների անդամ և արտասահմանյան մի շարք գիտ․ ընկե– րությունների պատվավոր անդամ։ ՄՄՀՄ II–III գումարումների Դերագույն սովե– տի դեպուտատ։ Ա–ի անունով են կոչվում հելմինթոլոգիայի համամիութենական ինստ–ը, Մոսկվայի անասնաբուժ․ ակա– դեմիան, Կիրգիզ․ գյուղատնտ․ ինզտ–ը։ 1973-ին սահմանվել է Ա–ի անվ․ ոսկե մեդալ ՄՄՀՄ պետ․ (1941, 1950) և լենին– յան ( 957) մրցանակներ։ Պարգևատրվել է Լենինի 6 և 4 այլ շքանշաններով։ Երկ․ Основы общей гельминтологии, М․, 1940 (հեղինակակից՝ Ռ․ Ս․ Շուլց)։ Тремато- дозы животных и человека, т․ 1–23, М․–Л․, 1947–"0․ ՍԿՌհ1ԱՁՈՎ Վլադիմիր Պետրովիչ (ծն․ 1935), սովետական կենսաքիմիկոս։ ՄԱՀՄ ԴԱ ր ղթակից անդամ (1974)։ 1957-ին ավարոել է Մոսկվայի համալսարանը, որ– տեղ ն աշխատում է 1960-ից։ 1965–73-ին եղել ; կենսաօրգանական քիմիայի միջ– ֆակուլտետային լաբորատորիայի կեն– սաէներգետիկայի բաժնի վարիչ, 1973-ից՝ նույն լաբորատորիայի վարիչ։ Դիտ․ աշ– խատանքները հիմնականում վերաբերում են բջփ կենսաէներգետիկայի հարցերին, ուսոււ՚նասիրել է կենսբ․ օքսիդացման մե– խանիզմները, օքսիդացնող, ֆոսֆորիլաց– ման պրոցեսները, թաղանթային պոտեն– ցիալների՝ որպես բջիջում էներգիայի կուտակումն ու անջատումը կապակցող գործոնի դերը ևն։ ՄՄՀՄ պետ․ (1975) և ՄՄՀՄ ԴԱ Ա․ Բախի անվ․ (1972) մրցանակ– ներ։ ^^․Аккумуляция энергии в клетке, М․, 1969; Трансформация энергии в биомембра– нах, М․, 1972․ Ս4ՈՒԼՄԵ Օտո Եկաբովիչ (Օտտո Յակով– լևիչ, 1889–1967), լատիշ սովետական նկարէւչ։ Լատվ․ ՄԱՀ ժող․ նկարիչ (1959)։ ԱԱՀԼ* Դեղարվեստի ակադեմիայի թղթ․ անդս (մ (1954)։ Աովորել է Ռիգայում՝ Ցա․ Ռոզենթալի (1906–07), Մոսկվայում՝ Ռ․ Կ․ ժուկովսկու և Կ․ Ֆ․ Յուոնի (1907– 1908) ստուդիաներում, Պետերբուրգում՝ Շտխլիցի ուսումնարանում (1909–14)։ 1944- –61-ին եղել է Լատվ․ ՄԱՀ Դեղար– վեսաի ակադեմիայի ռեկտորը, 1952– 1953-ին՝ Լատվ․ ՄԱՀ նկարիչների միու– թյան վարչության նախագահը։ Ա–ի հաս– տոցային մի շարք նկարներ լատվ․ ար– վեստում պատմահեղափոխական ժանրի առա >ին օրինակներն են («Կաուգուրցի– ների ապստամբությունը», 1945, Լատվ․ ՄԱՀ գեղարվեստական թանգարան, Ռի– գա)։ Լատվ․ բեմանկարչության առաջա– տար վարպետներից Էր․ Ռիգայի Ցա․ Ռայ– նիսէւ անվ․ գեղարվեստական թատրոնում ձևավորել է 250-ից ավելի ներկայացում (Ցա Ռայնիսի «Կրակ և գիշեր», 1^47,