Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12.djvu/193

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


նում ցարիզմի գաղութային քաղաքակա– նության և ռուս, բուրժոււսզիայի շահերից, իրականացնում էին Ռոււս․ կայսրության առանձին գիտնականներ ու հիմնարկու– թյուններ։ Տնտեսագիտության զարգացման հա– մար պայմաններ ստեղծվեցին սոցիա– լիստ․ շինարարության տարիներին։ 1920-ական թթ․ հիմնադրվեցին տնտեսա– գիտական մի շարք ինստ–ներ, գիտահե– տազոտական բյուրոների ու Միջինասիա– կան համալզարանի գյուղատնտ․ ֆակուլ– տետը։ Ետպատերազմյան տարիներին տնտեսագիտական հետազոտություննե– րը նպատակամղված էին ժողտնտեսու– թյան աճող պահանջմունքների բավա– րարմանը։ Դրան մեծապես նպաստեց Ուզբ․ ՍՍՀ ԳԱ կազմում տնտեսագիտու– թյան ինստ–ի (1943), իւնչպես նաև տնտե– սագիտական նոր ԳՀԻ–ների ու ստորա– բաժանումների ստեղծումը։ Կազմակերպ– վեցին Գյուղատնտեսության էկոնոմիկա– յի միջինասիական ԳՏԻ (1957), ՍՍՀՄ առևտրի մինիստրության՝ ժող․ սպառման ապրանքների նկատմամբ բնակչության պահանջարկի և առևտրի կոնյունկտուրա– յի ուսումնասիրման համամիութենական ԳՀԻ–ի մասնաճյուղը ( 1966), Ուզբ․ ՍՍՀ պետպլանի տնտեսագիտության ԳՀԻ–ն (1968), Աշխատանքի գիտական կազմա– կերպման և կառավարման կենտրոնական ինստ–ի (1968), աշխատանքի ԳՀԻ–ի (1978) մասնաճյուղերը ևն։ Ուզբ․ ՍՍՀ ԳԱ տըն– տեսագիտության ինստ–ի հետազոտու– թյունների առաջատար ուղղություններից են՝ հանրապետությունում զարգացած սո– ցիալիզմի կառուցման տնտ․ օրինաչափու– թյունների վերլուծությունը, արդ․ պոտեն– ցիալի մեծացման և դրա արդյունավետու– թյան բարձրացման, ազգաբնակչության ռեգիոնալ առանձնահատկությունների, աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործ– ման ևն պրոբլեմները։ Կիբեռնետիկայի իեստ–ը՝ Ուզբ․ ՍՍՀ ԳԱ հաշվողական կենտրոնի հետ, Արտա– դրողական ուժերի ուսումնասիրման խոր– հուրդը (հիմնադրվել է 1951-ին, այնու– հետև վերածվել է ԳՀԻ–ի), Տաշքենդի ժողտնտեսության ինււտ–ը, Գյուղատնտե– սության էկոնոմիկայի միջինասիական ԳՀԻ–ն, Ուզբ․ ՍՍՀ պետպլանի տնտեսա– գիտության ԳՀԻ–ն, Տւսշքենդի և Սամար– ղանդի համալսարանների տնտեսագի– տության ամբիոնները հետազոտում են ժողտնտ․ պրոբլեմների լուծման գործում տնտեսա–մաթեմատիկական մեթոդների և ԷՀՄ–ների կիրառման, պլանավորման կա– տարելագործման, մեթոդաբանության ու մեթոդիկայի, հանրապետության արտա– դրողական ուժերի զարգացման, արտա– դրության արդյունավետության բարձրաց– ման ևն հարցեր։ Ուզբեկ, տնտեսագետների հոդվածնե– րը հրատարակվում են «էկոնոմիկա ի ժիզն» (1959-ից) ևն ամսագրերում, ինչ– պես նաև բուհերի ու ԳՀԻ–ների գիտ․ աշխատությունների բազմաթիվ ժողովա– ծուներում։ 3․ Գիտական հիւՈւարկները Սովետական իշխանության տարիներին Ու–ում ստեղծվել է գիտ․ հիմնարկների ճյուղավորված ցանց։ 1983-ին կար մոտ 200 գիտահետազոտական հիմնարկու– թյուն (ներառյալ բուհերը), 1940-ին՝ 94։ Առաջատար գիտ․ կենտրոնը Ուզբ․ ՍՍՀ ԴԱ է, որի կազմում կա 7 բաժանմունք, մեկ մասնաճյուղ (Կարակալպակյան ԻՍՍՀ–ում) և 37 գիտ․ հիմնարկություն։ Դիտ․ աշխատանքների կոորդինացումն իրականացնում են՝ Ուզբ․ ՍՍՀ ԳԱ Վ․ Ի․ Լենինի անվ․ ՀամԴԴԱ միջինասիական բաժանմունքը (1972-ից), Կոորդինացիոն խորհուրդը վիլտի (բամբակենու վիլտի դեմ պայքարի) գծով։ Դիտ․ հիմնարկնե– րը ստեղծագործական կապերի մեջ են եղբայրական միութենական հանրապե– տությունների հետ։ Ամրապնդվում են փոխհարաբերություններն արտասահման– յան երկրների գիտ․ հիմնարկների հետ։ Ու–ի գիտնականները մասնակցում են միջազգային կոնգրեսներին և կոնֆե– րանսներին, ՏՓխ–ի ծրագրերի շրջանակ– ներում կատարում գիտ․ հետազոտություն– ներ ալկսղոիդների և ստերինների քի– միայի, ջրիմուռների մշակման վերաբեր– յալ։ Իրականացնում են համատեղ աշ– խատանքներ ԱՄՆ–ի հետ՝ հելիոտեխնի– կայի, Հնդկաստանի հետ՝ բնական միա– ցությունների քիմիայի և ոռոգման բնա– գավառներում, ուսումնասիրում Արևելքի ժողովուրդների նյութական և հոգևոր մշակույթը ևն։ Ուզբեկական ՍՍՀ ԴԱ հրատարակած միութենական ամսագրեր «Հելիոտեխնի– կա»-ն (1965-ից) և «Բնական միացություն– ների քիմիա»-ն (1965-ից) թարգմանվում են անգլերեն և վերահրատարակվում ԱՄՆ–ում։ XIII․ Մամուլը, ռադիոհաղորդումները և հեռուստատեսությունը Մինչև Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխությունը Ու–ի տարածքում եղել են 25 ոչ մեծ տպարան և վիմագրա– տուն։ 1913-ին ուզբ․ լեզվով հրատարակ– վել է 33 անուն գիրք։ 1924-ին հիմնադրվել է առաջին պետ․ հրատարակչությունը։ 1982-ին հրատարակվել է 2310 անուն գիրք և բրոշյուր (40,9 մլն օրինակ ընդհա– նուր տպաքանակով, այդ թվում՝ 936 անուն ուզբ․ լեզվով, 22,5 մլն օրինակ ընդհանուր տպաքանակով)։ Հրատարակչություններն են՝ «Ուզբեկիստան», «Ուկիտուվչի» («Ուսուցիչ»), «0ոշ գվարդիա» («Երիտա– սարդ գվարդիա»), «Ֆան» («Գիտություն»), «Մեդիցինա», «Կարակալպակիստան», Դ․ Դուլյամի անվ․ գրականության և ար– վեստի, Ու–ի Կոմկուսի ԿԿ–ի հրատարակ– չությունները, ինչպես նաև Ու–ի սովե– տական հանրագիտարանի գլխ․ խմբա– գրությունը։ Ուզբեկ, առաջին պարբերականը լույս է տեսել որպես «Տուրկեստանսկիե վեդո– մոստի» («Туркестанские ведомости», 1870), ռուս, կառավարական թերթի հա– վելված։ 1883-ից հրատարակվել է առան– ձին և կոչվել է «Տուրկիստոն վիլոյատի– նինգ գազետի» («Թուրքմենստանի տեղա– կան թերթ»)։ 1914 թվականին լույս է տեսել 14 թերթ, որից 1-ը՝ ուզբեկ․։ 1918-ին սկսել են լույս տեսնել կուսակցական–սովետական պար– բերական հրատարակություններ ուզբեկ, լեզվով («Իշտիրոկիյուն», «Կոմունիստ»)։ 1982-ին հրատարակվել է 287 թերթ (962 մլն օրինակ տպաքանակով), այդ թվում 192-ը՝ ուզբեկ․ (724 մլն օրինակ ընդհանուր տպաքանակով), 85 հանդես (130,5 մլն օրինակ տպաքանակով), այդ թվում 35-ը՝ ուզբեկ․ (92,9 մլն օրինակ տպաքանակով)։ Հանրապետական թերթերն են․ ուզբեկ․ «Սովետ Ուգբեկիստոնի» (1918-ից), «Ցոշ լենինչի» («Երիտասարդ լենինյան», 1925-ից), «Ուկիտուվչիլար գազետասի» («Ուսուցչական թերթ», 1931–ից), «Լենին ուչկունի» («Լենինյան կայծ», 1929-ից), ռուս․՝ «Պրավդա Վոստոկա» («Правда Востока», 1917-ից), «Կոմսոմոլեց Ուզբե– կիստանա» («Комсомолец Узбекистана», 1926-ից), «Պիոներ Վոստոկա» («Пионер Востока», 1927-ից), տաջ․՝ «Ւոսկիկատի Ուզբեկիստոն» («Ուզբեկստանյան ճըշ– մարտություն», 1924-ից), թաթարերեն՝ «Լենին բայրագի», («Լենինյան դրոշ», 1957-ից) ևն։ Հանդեսներից են․ «Ուզբե– կիստոն կոմունիստի» (ուզբեկ․, 1920-ից, ռուս․ «Կոմունիստ Ուզբեկիստանա», 1960- ից), «Պարտիա տարմաշի» («Կուսակցա– կան կյանք», ուզբեկ․, 1958-ից, ռուս․, 1960-ից), «Շարկ յուլդուզի» («Արևելքի աստղ», 1933-ից), «Դուլիստան» («Ծաղ– կանոց», 1925-ից), «Մուշտում» («Բռունցք», 1923-ից) ևն։ Տաշքենդում է գտնվում Ու–ի ինֆոր– մացիոն գործակալությունը՝ ՈւզՏԱԳ–ը (1934-ից)։ Ռադիոհաղորդումները տրվում են 1927-ից, հեռուստահաղորդումները՝ 1956-ից։ 1947-ից Տաշքենդից ռադիոհա– ղորդումներ են տրվում արտասահմանի համար։ 1983-ին ռադիոհաղորդումները տրվել են 3 ծրագրով (ուզբ․, ռուս․, տաջ․, ղազախ․, թաթար․), հեռուստահաղորդում– ները՝ 4 ծրագրով, հաղորդումներ ընդուն– վում են Մոսկվայից, Ֆրունզեից և Դուշան– բեից։ Գունավոր հաղորդումները 1967-ից են։ XIV․ Գրականությունը Թյուրք, լեզուներով ժող․ բանավոր ստեղծագործության մեջ կարևոր տեղ են գրավում հեքիաթները, «Ալփամըշ» և «Դո– րոգլի» («Քորօղլը») հերոսական էպոսնե– րը, դաստանները (բանահյուսական՝ «Յու– սուֆ և Ահմադ», «Թահիր և Զուհրա», գրական՝ «Ֆարհադ և Շիրին», «Լեյլի և Մեջնուն»)։ Բանահյուսական շատ ստեղ– ծագործություններ ամփոփված են Մահ– մուդ Կաշգարիի կազմած «Թուրքական բարբառների բառարան»-ում (1072–74)։ XI –XIII դդ․ թյուրք, լեզուներով ստեղծ– վել են խրատական պոեմներ (Ցուսուֆ Բալասագունի, մոտ 1021–մահ․թթ․ անհտ․, Ահմադ Ցուգնակի, XII–XIII դդ․)։ Հին ուզբեկ–ով (թյուրքի) պահպանվել են պոեմ– ներ, քնարական ստեղծագործություններ (Դուրբեկ, XIV դ․ վերջ –XV դ․ սկիզբ, Աթայ, XV դ․ առաջին կես, Լութֆի, 1366/ /1367–1465/66)։ Հին ուզբեկ–ով (ինչպես նաև պարսկ–ով) է գրել նաև XV դ․ ուզբեկ բանաստեղծ և փիլիսոփա Ալիշեր Նավոին (1441 – 1501)։tXVI –XVIII դդ․ բանաս– տեղծներ Մեջլիսին (XVI դ․), Սայողին (XVII –XVIII դդ․), Նիշատի խորեզմին (XVIII դ․) իրենց ստեղծագործություննե– րում օգտագործել են բանահյուսական մոտիվներ, Մուհամմեդ Մալիհը (1455–