Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12.djvu/194

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


1535), Զ․ Բաբուրը (1483–1530) պատ– կերել են ուզբեկ, խաների պառակտիչ պատերազմները, Խոջան (XVI դ․) գրել է նովելներ։ Բանաստեղծներ Թուրդին (XVII դ․–XVIII դ․ սկիզբ) և Բ․ Մաշրաբը (մոտ 1657–1711) արտահայտել են դե– մոկրատ․ գաղափարներ, Սայքալին (XVIII դ․) զարգացրել է ավանդական սյուժեները։tXVIIItդ․ վերջի –XIXtդ․ 1-ին կեսի բանաստեղծուհիներ Նադիրա– յի (1791 – 1842), Ուվայսիի (XVIII դ․ 80-ական թթ․– մոտ 1850) և Մաղզունա– յի քնարերգությանը հատուկ է բանաս– տեղծության ձևի կատարելագործումն ու սիրային թեմատիկան։ Դուլխանիի (մոտ 1760– մոտ 1810), Մախմուրի (մահ․ 1844), Ագահիի (1809–74) երգիծական պոեզիան հագեցած է հակաֆեոդ․ միտումներով։ Հասարակական առաջադիմական գաղա– փարներ է արտահայտել բանաստեղծ և պատմագիր Մունիս խորեզմին (1778– 1829)։ Ուզբեկ, դեմոկրատ, պոեզիան ձևա– վորվել է Միջին Ասիան Ռուսաստանի հետ միավորվելուց հետո՝ ռուս, հասարակա– կան առաջավոր մտքի և հեղափոխ․ գա– ղափարների ազդեցությամբ (Մուքիմի, 1851 – 1903, Զավղի, 1853–1921, Ֆուր– ղատ, 1858–1909, Ավազ Օթար, 1884– 1919, Հ․ Համզա, 1889-1929, Ս․ Այնի, 1878-1954)։ Ուզբեկ, սովետական գրկ–յան հիմնա– դիրները դարձան Համզան, Այնին, Ա․ Քա– դիրին (1894–1940)։ XX դ․ 20–30-ական թթ․ Քադիրին, Այբեկը (1905–68), Ա․ Ղահ– հարը (1907–68) գրել են առաջին վեպերը, պատմվածքները, Համզան, Կ․ Ցաշենը (ծն․ 1909)՝ դրամաները։ Ղաֆուր Ղուլա– մի (1903–66), Գայրաթիի (1905–76), Ույ ղուն ի (ծն․ 1905), Ա․ Սաբիրի (1905– 1972), Մ․ Շեյխզադեի (1908–67), Հ․ Ալիմ– ջանի (1909–44), Միրթեմիրի (1910–78), Զուլֆիայի (ծն․ 1915) պոեզիայում ժամա– նակակից թեման արտացոլվել է համեմա– տաբար ավանդական ձևով։ Հաստատվել է սոցիալիստ, ռեալիզմը։ Զարգացել է հեղափոխ․ թեմատիկայով ժող․ ստեղծա– գործությունը (է․ Ջումանբուլբուլ, 1868– 1937, Ֆ․ Ցուլդաշ, 1872–1955, Պուլղան– շաիր, 1874–1941, Ի․ Նազար, 1874– 1953)։ Հայրենական մեծ պատերազմի տարինե– րին տիրապետել է հրապարակախոսա– կան պոեզիան (Ղաֆուր Ղուլամ, Հ․ Ալիմ– ջան, Ույղուն, Շեյխզադե), պատմվածքը (Այդին, 1906–53), ակնարկն ու պիեսը։ Ետպատերազմյան շրջանում վիպասան– ներ Այբեկը, Ղահհարը, Ի․ Ռահիմը (ծն․ 1916), Շ․ Ռաշիդովը (1917–83), Շուխրա– թը (ծն․ 1918), Ս․ Ահմադը (ծն․ 1920) ար– տացոլել են պատերազմի իրադարձու– թյունները, թիկունքի և ետպատերազմյան գյուղի կյանքը։ 1950–70-ական թթ․ պատ– մահեղափոխ․ թեմայով վեպեր են գրել Մ․ Իսմայիլին (ծն․ 1908), Զ․ Շարիպովը (ծն․ 1911), Հ․ Ղուլամը (ծն․ 1919), երի– տասարդության կյանքը և ժամանակակից այլ թեմաներ արտացոլվել են Այբեկի, Ս․ Ահմադի, Ղահհարի, Ռ․ Ֆայզիի (ծն․ 1918), Ա․ Մուխթարի (ծն․ 1920), Միրմուխ– սինի (ծն․ 1921), Ա․ Ցաղուբովի (ծն․ 1926), Պ․ Քադիրովի (ծն․ 1928), Ու․ Ումարբեկո– վի (ծն․ 1934) վեպերում և վիպակներում։ Պոեզիայի տարբեր ժանրերում ստեղծա– գործել են Ղուլամը, Ույղունը, Զուլֆիան, Շեյխզադեն, Միրթեմիրը, Ս․ Զունունո– վան, Միրմուխսինը, Հ․ Ղուլամը, Մ․ Բա– բանը (1911–69), Թ․ Թուլան (ծն․ 1918), Ռ․ Բաբաջանը (ծն․ 1921), է․ Վահիդովը (ծն․ 1936), դրամաներ են գրել Ցաշենը, Ույղունը, Ն․ Սաֆարովը (ծն․ 1905), Ի․ Սուլթանովը (ծն․ 1910), Բ․ Ռահմանովը (ծն․ 1915), Ս․ Ազիմովը (ծն․ 1923)։ Ռուս գրողներ Ա․ Ալմատինսկայան (1884– 1973), Մ․ Շևերդինը (ծն․ 1899), Ս․ Բորո– դինը (1902–74), Ա․ Ուդալովը (ծն․ 1914) գրել են պատմավեպեր, Վ․ Կոստիրյան (ծն․ 1921), Բ․ Պարմուզինը (ծն․ 1924)՝ ժամանակակից թեմայով գործեր։ Թա– թարերենով են գրում արձակագիրներ 6ու․ Բոլոտը (ծն․ 1909), Շ․ Ալյադինը (ծն․ 1922), Ն․ Ումերովը (ծն․ 1930), է․ Ումե– րովը (ծն․ 1940), բանաստեղծներ է․ Շեմ– յիզադեն (ծն․ 1908), Ռ․ Մուրադը (ծն․ 1915) և ուրիշներ։ Զարգանում են գրաքննադա– տությունն ու գրականագիտությունը։ 1934-ին հիմնադրվել է Ուզբ․ ՍՍՀ գրող– ների միությունը։ Հրատարակվում են «Ուզբեկիստոն ա– դաբիյոտի վա սայանտի» («Ուզբեկստանի գրականությունն ու արվեստը», 1956-ից) գրական թերթը և «Շարկ յուլդուզի» («Արևելքի աստղը», 1932-ից) ամսագիրը։ XV․ ճարտարապետությունը և կերպար– վեստը Ու–ի տարածքի հնագույն հուշարձաննե– րը Զարաութսայ կիրճում հայտնաբերված մեզոլիթի շրջանի ժայռապատկերներն են։ Վաղ երկաթի դարաշրջանում առաջացել են հատակագծում ուղղանկյուն (Ղըզըլ Թեփե, Բանդիխան Թեփե) և շրջանաձև (Քուչուկ Թեփե) քաղաքներ։ Մ․ թ․ ա․ IV դ․–մ․ թ․ IV դ․ քաղաքները շրջափակվել են հզոր պարիսպներով, ուղղանկյուն աշ– տարակներով, ամուր դարպասներով (Ջակ– բաս կալա, Թոփրակ կալա, խազարասպ Թևավոր ուղտերի պատկերով կուժ, արծաթ (VIII –IX դդ․, էրմիտաժ, Լենինգրադ) Հին Թերմեզ, Դալվերզին Թեփե, խալ– չայան, Սամարղանդ ևն)։ Հում աղյուսից կառույցներում կիրառվել են թաղեր, պա– տերին կամ փայտյա սյուներին հենվող հեծանային ծածկեր։ Մ․ թ․ 1-ին դարերում Ու–ի հվ–ում կառուցվել են բուդդայական պաշտամունքային շինություններ (Ֆայազ Թեփե, Կարա Թեփե մենաստանները, Զուրմալա ստուպան Թերմեզում ևն)։ Ու–ի հին շրջանի և վաղ միջնադարի արվեստի մասին տես նաև <,ունա–Բակ արիա կան թագավորություն, Քուշանական թագա– վորություն, Սողդիանա, իյորեզւէ հոդված– ները։ VI դ․–VIII դ․ սկզբի մոնումենտալ ճարտ–յան հիմնական կառույցներն էին՝ դղյակ–քյոշկը, ամրացված դաստակերտը, քաղաքներում՝ պալատները, հարուստ տները, տաճարները։ IX–XII դդ․ բուռն զարգացել են քաղաքները։ Կիրառվել է թրծված աղյուս, զարգացման նոր աստի– ճանի են հասցվել թաղա–գմբեթային կոնս– տրուկցիաները։ ճարտ․ հարդարանքում փայտի և գանչի (գաջ) ավանդական քան– դակազարդմանը զուգընթաց շինություն– ների ճակատներում կիրառվել է աղյուսի ձևավոր շարվածքը, XII դարից՝ բարդ զարդանախշով քանդակազարդ թրծակա– վը, ջնարակված աղյուսն ու սալիկները, իսկ ինտերիերում՝ որմնազարդեր։ Մեծ տեղ է տրվել արձանագրությանը (X դարից երկրաչափականացված արաբ, «քուֆի» գիրը, իսկ XI –XII դդ․4 գծայնո– րեն ճկուն «նասխ» գիրը)։ XI –XII դդ․ առաջատար դեր է խաղացել «գիրիխ» երկրաչափական նախշը (բազմանկյուն և աստղաձև ֆիգուրների զուգակցում)։ IX– XII դդ․ մշակվել են միջնադարյան պաշ– տամունքային (մզկիթներ, մինարեներ, մեդրեսեներ, դամբարաններ) և քաղաքա– ցիական (պալատներ, քարվանսարաներ, ծածկած շուկաներ) կառույցների ճարտ․ տիպեր՝ բազմազան տարբերակներով։ Ու–ի տարածքում շինարարությունն առանձնապես մեծ ծավալ է ստացել XIV դ․ վերջին –XV դ․ 1-ին կեսին։ Կատարվել են քաղաքային գլխ․ մայրուղիների ուղ– ղումներ և բարեկարգումներ, ստեղծվել են հրապարակների, փողոցների, մեծ դամբարանների կանոնավոր կամ գեղա– տեսիլ բազմազան անսամբլներ (Ռեգիս– տանը, Շահի Զինդան Սամարղանդում)։ Շինարարությունն իրականացվել է ճարտ․ ամբողջական անսամբլների և համալիր– ների տեսքով (Գուր էմիրը Սամարղան– դում, Դորուս–Սիադատը Շահրիսաբզում)։ Պաշտամունքային ճարտ–յանը բնորոշ են չորս այվանով բակով մզկիթները (Բիբի խանըմը Սամարղանդում, Ղալյա– նը Բուխարայում), շքամուտքով, երկու կամ չորս այվանով բակի շուրջ խուց– հուջրաների համակարգով, հատակա– գծում ուղղանկյուն կամ քառակուսի մեդ– րեսեները (Ուլուգբեկի մեդրեսեն Բու– խարայում, 1417, Սամարղանդում, 1420, Դիջուվանում, 1433)։ Դամբարանների ճարտարապետությունը խորանարդաձև ծավալից (Շահի Զինդան Սամարղան– դում) ձևափոխվել է կենար, դահլիճով բարդ համալիրային շինության (Դորուս Սիադատը Շահրիսաբզում, XIV դ․, Իշ– Ղալյան մզկիթը (XV–XVI դդ․) Բուխարայում