Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12.djvu/381

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


հյուրանոցը (1960-ական թթ․)» Զառնեգար զբոսայգին, խոշոր պանելային աներով բնակելի թաղամասեր։ Կանգնեցված են՝ Անկախության (Մունարի–Իստիկլյալ), Ազատագրության (Մունարի–Նեջաթ, 1929), 1880-ին Մայվանդի ճակատա մարտում տարած հաղթանակի պատվին (Աբիդայի Մայվանդ, 1950-ական թթ․, ճարտ․ Աերաջ) մոնումենտները։ Ք–ի հս– արլ–ում է օդանավակայանը (1962, սովե տական մասնագետների նախագծով)։

ՔԱԲՈՒՍԻԵԻ ԲԱՐԲԱՌ, հայերենի բար բառ։ Ըստ ձեաբանական դասակարգման պատկանում է «կը» ճյուղին, ըստ բազմա– հատկանիշ վիճակագրական դասակարգ ման՝ արմ․ խմբակցության Անտիոքի կամ ծայր հվ–արմ․ բարբառախմբին։ Խոսվել է Ջեբել–Մուսայի շրշանի Քաբուսիե գյու ղում։ Ք․ բ–ում գրաբարի բաղաձայնները ենթարկվել են տեղաշարժ–տեղափոխու– թյան․ ձայնեղները դարձել են խուլեր (բ>պ, դ>ա, գ>կ, ձ>ծ, ջ >ճ, բերան > >պիրան, դդում >ւոըտտօՈԼմ են), խու լերը՝ ձայնեղներ (պ >բ, ա >դ, կ >գ, ծ>ձ, ճ>ջ, պաա >բուդ, կաքաւ >գաքու են)։ Կան քմային բաղաձայններ4 գ3, կ3> ք3։ Ձայնավորները ենթարկվել են մի շարք փոփոխությունների, ա >ա (աղ քատ >ախքուդ), ի (ալիւր >իլէր), ու (կա րաս >գարուս), ը (փեթակ< փիթըգ) ևն․ և >ի (երես >իրիս․ թել>թիլ)․ է >ի (սէր > >սիր)․ ի >ա (գարի >կարա), էյ , այ (գիրկ >կէ3րգ, կայրգ․ վիզ >վէ3զ, վայզ)․ ո>ի (ոսկի >իսկէ), վը (ոսպ >վըսբ), ի, է3 (փոր >փիր, փէյր), ու [չորք (չորս) > >չուք], ու (դող>տհւղ)․ ու>է3 (ուս > >է3ս), ա, ա, (գաղտուկ >կաղդագ․ եղունգ >ղանգ), օոլ (նուռն >նօուռ), էյ (թութ>թէ3թ), էու, աՈԼ (տուն>դէուն, դաուն) ևն։ Գրաբարի երկբարբառները վերածվել են պարզ ձայնավորների կամ փոխարինվել են այլ երկբարբառներով․ իւ>իէ (գիւղ>կիէղ)․ այ, օյը (աղբիւր > >ախպայր, ախպօյըր), է3 (հարիւր >հա– րէ]ր)․ այ >ա (գայլ >կալ), ուա (ձայն > >ծուան), օՈԼ (այծ>օուձ)․ ոյ >այ (ըն– կոյզ >ընգայզ)․ աւ >ու (աղաւթք > >աղութք), hi (նաւսր >նուսըր)։ Գոյա կանի հոգնակին կազմվում է իր, ք, նա, նի, աք[|աք, անք, դաք, վա մասնիկներով։ Սեռական–տրականի վերջավորություն ներն են էն, է]ն, այն, էՈԼն, օն, օց, բա_ ցառականինը՝ ին, գործիականինը՝ ու– Անձ ցույց տվող գոյականների գործիակա_ նը չի գործածվում։ Դրա փոխարեն կի_ րառվում է սեռականը «հէ3դ» կապով (մարթօն հէ3դ)։ Բացառականը հանդես է գալիս նաև վերլուծական կազմությամբ՝ «իրմէ3ն» բառ–մասնիկով (մօՈԼր իրմէ3ն– մորից)։ Բայն ունի չորս եղանակային ձև՝ սահմանական,ըղձական, հարկադրական, հրամայական։ Սահմանականի ներկան կազմվում է գէու||գէու, գը մասնիկներով (գէ՝ու սիրիմ, գէու սհւրվէ3մ, գե՝ու սիրէ3մ գը), իսկ անցյալը՝ նաև օժանդակ բայի անցյալի ձևերով (գէ՝ու սիրայմ իր)։ վա ղակատարի ձևերի փոխարեն գործածվում են հարակատարի ձևերը (սիրէօձ իմ)։ Պայմանական և հարկադրական եղա– նակաձևերը կազմվում են ըղձականից, առաջինը՝ գը (զը սիրիմ), երկրորդը՝ բըր (բըր սիրիմ) մասնիկներով։ Միավանկ բայերը խոնարհվելիս ստանում են ու նախադաս մասնիկը (գէ՝ու ուղում–տա լիս եմ)։ Գրկ․ Ղ ա ր ի բ յ ա ն Ա․, Հայերենի նորա հայտ բարբառների մի նոր խումբ, Ե․, 1958։ Ջահուկյան Գ․, Տայ բարբառագիտու թյան ներածություն, Ե․, 1972։ Ն․ Հովսեփյան


ՔԱԶՈԽ, գյուղ Արմ․ Հայաստանում, Վա նի վիլայեթի Ալջավազ գավառում։ 1909-ին ուներ 182 հայ բնակիչ (26 տուն)։ Գյու ղում կար եկեղեցի և վարժարան։ Բնա կիչների մի մասը զոհվել է 1915-ին, Մեծ եղեռնի ժամանակ։


ՔԱԹԱՆՅԱՆ Արամ Գրիգորի (ծն․ 10․3․ 1926, Երևան), հայ սովետական դիրիժոր։ ՀՍՍՀ ժող․ արտիստ (1976)։ 1951-ին ավարտել է Երեանի կոնսերվատորիան (Կ․ Ս․ Սարաջևի դասարանը)։ Նույն թվա կանից՝ Սվերդլովսկի ռադիոյի սիմֆոնիկ նվագախմբի դիրիժոր։ 1958-ից՝ Երևանի Ա․ Սպենդիարյանի անվ․ օպերայի և բա լետի թատրոնի դիրիժոր, 1964–70-ին և 1974–82-ին՝ գլխ․ դիրիժոր։ 1970–73-ին՝ Հայաստանի պետ․ սիմֆոնիկ նվագա խմբի գլխ․ դիրիժոր և գեղարվեստական ղեկավար։ Ք–ի ղեկավարությամբ Երևա նում (առաջին անգամ ՍՍՀՄ–ում) իրա կանացվել են Ի․ Ստրավինսկու «էդիպ արքա» օպերա–օրատորիայի (1963), Լ․ Բեռնստայնի «Վեստսայդյան պատմու թյուն» երաժշտ․ դրամայի (1963), Զ․ Կ․ Մենոտտիի «Հյուպատոսը» (1966), Վ․ Բել– լինիի «Նորմա» (1975) օպերաների, ինչ պես և ժամանակակից հայ կոմպոզիտոր ների մի շարք օպերաների և բալետների, այդ թվում՝ Ա․ Խաչատրյանի «Սպարտակ» (1961), է․ Հովհաննիսյանի «Հավերժա կան կուռք» (1966), Գ․ Եղիազարյանի «Անուրջների լիճը» (1968), Ա․ Հարու թյունյանի «Սայաթ–Նովա» (1969) բեմա դրությունը։


ՔԱԹԱՆՅԱՆ Ռուբեն Պավելի (1881 – 1966), սովետական, կուսակցական և պետ․ գործիչ։ Կոմունիստական կուսակցության անդամ 1903-ից։ Ծնվել է Թիֆլիսում, ուսուցչի ընտանիքում։ Սովորել է տեղի գիմնազիայում, 1892-ից՝ Մոսկվայի Լա– զարյան ճեմարանում, ապա՝ Մոսկվայի համալսարանի իրավաբ․ ֆակ–ում։ Հա մալսարանն ավարտելուց հետո վերա– Ռ–, Պ․ Քաթանյան դարձել է Թիֆլիս, մասնակցել տեղում կուսակցական կազմակերպություն ստեղ ծելու աշխատանքներին։ 1907-ի վերջին Ֆինլանդիայում մասնակցել է Վ․ Ի․ Լենինի կազմակերպած խորհըրդակցու– թյանը։ 1912-ի մայիսին եղել է ձերբա կալված պրոֆեսիոնալ հեղափոխական ներ Ս․ Սպանդարյանի, Ա․ Հովյանի, Վ․ Շվեյցերի և ուրիշների դատապաշտ պանը։ Շուտով ձերբակալվել է և աք սորվել։ Փետրվարյան հեղափոխու թյունից (1917) հետո կուսակցական ղե կավար աշխատանք է տարել Մոսկվա յում ։ Ք․ «Վեչերնիե իզվեստիա» («Вечер ние известия») թերթի խմբագիրներից էր, ակտիվորեն թղթակցել է «Պրավդա» և «Իզվեստիա» («Известия») թերթերին։ 1919-ի աշնանը նշանակվել է կարմիր բա նակի քաղվարչության պետ։ Մասնակցել է Վ․ Ի․ Լենինի դեմ մահափորձ կատարող ների գործի քննությանը։ 1920–21-ին եղել է ՌԿ(բ) Կ ԿԿ–ի ագիտացիայի և պրո պագանդայի բաժնի վարիչ։ 1922–23-ին դիվանագիտ․ աշխատանք է կատարել Գերմանիայում։ 1923–36-ին՝ ՍՍՀՄ դա տախազի օգնական։ Հ․ օհանյան


ՔԱԹՐԸՄԵՐ (Quatremere) Մարք էթյեն (1782–1857), ֆրանսիացի արևելագետ։ 1815-ից՝ արձանագրությունների ակա դեմիայի անդամ, Ռուանի համալսարանի հուն, գրականության պրոֆեսոր, 1819-ից՝ Քոլեժ դը Ֆրանսում սեմական լեզուների պրոֆեսոր, 1827-ից՝ Արլ․ կենդանի լե զուների դպրոցի պարսկ․–ի պրոֆեսոր։ Հիմնական աշխատություններն են՝ «Եգիպտական գրականության և եգիպ տերենի ուսումնասիրություններ» (1808), «Հուշագրություններ Եգիպտոսի աշխար հագրության և պատմության մասին» (1811), «Դիտողություններ Եգիպտոսի աշ խարհագրական մի քանի կետերի մասին» (1812) ևն։ Առավել հայտնի է Ռաշիդ ադ Դինի, Իբն Խալդունի, Մաքրիզիի գործե րի թարգմանությամբ և քննական հրա տարակությամբ։ Ք․ հեղինակ է նաև հա յերեն մի բառարանի (անտիպ), որը պահ–