Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 13.djvu/112

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


ցաբերել Կարին քաղաքը, 2 ամիս դիմա– նալով նվաճողների կատաղի գրոհներին։ 1243-ին Չմանկաաուկ գյուղաքաղաքի մոտ, պարտության մատնելով Իկոնիայի սուլթանության ուժերին, մոնղոլները գրա– վել են Երզնկան, Կեսարիան, Սեբաս– տիան, Տևրիկը։ Կիլիկյան Հայաստանի թագավոր Հեթում Ա մոնղ․ զորավար Բաչուի հետ կնքել է փոխօգնության պայ– մանագիր և երկիրը զերծ պահել նվաճ– ման վտանգից։ 1245-ին, Ի»լաթի գրավ– մամբ, ավարտվել է Հայաստանի հվ–արմ․ նահանգների նվաճումը։ Հայաստանը ենթարկվել է նվաճողների վարչատարածքային բաժանմանը, Արլ․ Վրաստանի, Շիրվանի և Ատրպատականի հետ կազմելով մեկ կուսակալություն, որէւ իր հերթին բաժանվել է 5 վիլայեթի։ Այ– րարատը, Սյունիքը, Արցախը, Դուգարքն ու Վանանդը մտել են «Դյուրջստանի» վիլայեթի (Տփղիս կենտրոնով), իսկ Հա– յաստանի հվ–արմ․ նահանգները՝ «Մեծ Հայքի» վիլայեթի (Կարին կենտրոնով) կազմում։ «Դյուրջստանը» բաղկացած էր 10 ոազմավարչ․ միավորից՝ թումանից, որից հինգը հայկ․ էին․ Զաքարյանների Անիի տիրույթները՝ Կարսի ինքնավար շրջանով, Ավագ Զաքարյանի տիրույթ– ները՝ Կայեն կենտրոնով, Վահրամյան– ների իշխանությունը՝ Դագ կենտրոնով, Սյունիքը, Արցախը։ Առաջին երեք թու– մանում կառավարիչ են ճանաչվել Զաքար– յանները, Սյունիքում՝ Օրբելյանները, Ար– ցախում՝ Հասան Զալալյանները։ Այդ հայ իշխան, տները գոյատևել են իբրև մոնղ․ պետության ավատառուներ և ռազմա– վարչ․ պաշտոնեության ներկայացուցիչ– ներ։ Իսկ «Մեծ Հայքի» վիլայեթում տե– ղական իշխանությունները գրեթե ոչըն– չացվել են, նրանց հողերն անցել են մոնղ․ արքունիքին և ավագանուն։ Հայկ․ մի քանի մանր իշխանություններ պահպան– վեցին միայն Վանում, Սասանում, Մոկ– քում, Ռշտունիքում։ «Դյուրշստանի» հայկ․ իշխանություն– ները պահպանել են իրենց ներքին ինք– նավարությունը։ Զաքարյանները նախկի– նի նման վրաց․ արքունիքում վարել են բարձր պաշտոններ, հայկ․ մյուս իշխա– նությունների նկատմամբ պահպանել գե– րավատատիրության իրավունքը։ Թուման– ների կառավարիչ հայ իշխանները պար– տավորվել են իրենց զին․ ուժերով մաս– նակցել մոնղ․ պատերազմներին, վճարել հարկեր, ապահովել մոնղ․ պաշտոնյանե– րի երթևեկությունը, կատարել շին․ աշ– խատանքներ։ Մոնղ․ ագրարային և հար– կային քաղաքականությունը ծանր հե– տևանքներ է ունեցել Հայաստանի տըն– տեսության համար։ Հսկայական մշակո– վի և արգավանդ հողեր վերածվել են արո– տավայրերի։ Ընդարձակ հողատարածու– թյուններ «իքտայի» (պայմանական հո– ղատիրության ձև) իրավունքով տրվել են մոնղ․ ռազմավաչկատուն վերնախավին։ 1254-ի ընդհանուր աշխարհագրով (մարդ– կանց, անասունների, շարժական ու ան– շարժ գույքի հաշվառում) սահմանվել են նոր հարկեր։ Հայաստանում մոնղ․ պաշ– տոնյաները գանձել են 16 հարկատեսակ (հողահարկ՝ «խարաջ», անասնահարկ՝ «ղփչուր», գլխահարկ՝ «ջիզիե», գույքա– հարկ՝ «մալ», երթևեկության հարկ՝ «տըղ– ղու», զինահարկ՝ «թաղար», քաղաքային հարկ՝ «տաղմա» ևն)։ Հայկ․ այն հողերը (օրինակ, Սյունիքը), որոնք «ինջուի» (ժա– ռանգական հողատիրության ձև) իրա– վունքով անմիջապես ենթարկվել են մոնղ․ արքունիքին, համեմատաբար զերծ են մնացել պաշտոնեության կամայականու– թյունից և ավերածությունից։ 1256-ին, երբ Մանգու խանի եղբայր Հու– լավուն, գրավելով Իրանը, հիմնադրել է Հուլավյան իլխանությունը, Հայաստանը մտել է այդ նոր մոնղ․ տերության մեջ։ Հայ–վրաց․ զին․ ուժերը՝ Զաքարե Զաքար– յանի և Պռոշ Խաղբակյանի հրամանա– տարությամբ, Հուլավուի բանակում մաս– նակցել են Բաղդադի գրավմանը (1258), որով վերջ է տրվել Արաբական խալի– ֆայության գոյությանը։ Կիլիկյան Հա– յաստանը ձևականորեն ճանաչել է նո– րաստեղծ իլխանության գերիշխանությու– նը։ «Գյուրջստանի» վիլայեթի կազմում գտնվող հայկ․ իշխանությունները կարո– ղացել են պահպանել իրենց ներքին ինք– նավարությունը։ Սմբատ Օրբելյանը, Սա– դուն Արծրունին, Պռոշ Ւոսղբակյանը, ինչ– պես նաև հայ առևտրա–վաշխառուական խավի ներկայացուցիչներ Ումեկը, Շնոր– հավորը, Սահմաղինը և ուրիշներ նշանա– կալից դեր են խաղացել վելայեթի քաղ․ և տնտ․ կյանքում։ Հուլավյաններին ենթա– կա ժողովուրդների, այդ թվում նաև հա– յերի վիճակը ծանրացել է XIII դ․ վերջին քսանամյակին, երբ սրվել են իլխանու– թյունը կառավարող վաչկատուն վերնա– խավի ներքին հակասությունները, տնտ․ և քաղ․ ճգնաժամը։ 1295-ին իլխանության գահակալ Ղազան խանի տնտ․ բարեփո– խումները փաստական կիրառում չեն գտել Հայաստանում։ Ուժեղացել է կրոն, հա– լածանքը, «ջիզիեի» գանձումն ընդունել վայրագ և բիրտ բնույթ։ Հայ իշխաննե– րը, չհաշտվելով ստեղծված ծանր իրավի– ճակի հետ, պայքարել են մոնղ․ տիրապե– տության դեմ։ Այդ պայքարը երեք անգամ (1249-ին, 1259–61-ին, 1290-ական թթ․) վերաճել է զինված ապստամբության, որը ճնշվել է դաժանորեն։ XIII դ․ վերջին և XIV դ․ սկզբին ինքնուրույնության պահ– պանման համար պայքարում հատկապես նշանավորվել են Տարսայիճ և Բուրթել Օրբելյանները, Ամիր–Հասան Պռոշյանը, Քուրդ Ամբերդցի Վաչուտյանը։ Հուլավ– յան իլխանության կործանումից (XIV դ․ կես) հետո Հայաստանն ընկել է դրա փոխարեն ստեղծված մոնղ․ խանություն– ների (Չոբանյանների, Ջելաիրյանների ևն) տիրապետության տակ։ Մոնղ․ տիրապետությունն զգալիորեն խոչընդոտել է Հայաստանի քաղ․, տնտ․ և մշակութային զարգացումը։ Բնակչության զանգվածային բնաջնջման, գերեվարու– թյան և արտագաղթի (միայն Անիից՝ Աստրախան և Սարայ են գաղթել մոտ 40 հզ․ հայ) պատճառով խիստ կրճատվել է երկրի աշխատուժը, անկում ապրել ներ– քին և արտաքին առևտուրը։ Շատ քաղաք– ներ (Մուշ, Անի, Բայբուրդ, Բերկրի ևն) անշքացել և վերածվել են ավերակների կամ աննշան բնակավայրերի։ Լ․ Բա բայան Կիլիկյան Հայաստան Հայկ․ միջնադարյան այդ պետությու– նը (XI–XIV դդ․) տարածվում էր Փոքր Ասիայի հվ–արլ–ում, Միջերկրական ծովի հս–արլ․ ափին։ Բուն Կիլիկիան արմ–ից սահմանակից էր Պամփիլիային, Իսավ– րիային և Պիսիդիային, հս–ից՝ Լիկաոնիա– յին և Կապադովկիային, արլ–ից՝ Կատաո– նիային և Կոմմագենեին, հվ–արլ–ից՝ Ասո– րիքին։ Աշխարհագր․ կոորդինատներն են՝ հս․ լայն․ 36°–38°, արլ․ եկար․ 33°–38°։ Հունահռոմ․ հեղինակներն ընդունում էին Դաշտային Կիլիկիա և Լեռնային կամ Դա– ժան Կիլիկիա բաժանումները։ Հայ պատ– մագրության մեջ հս–արլ․ շրջանը կոչվում է Լեռնային Կիլիկիա կամ Դահ Կիլիկիո, հվ–արլ․ ծովամերձ շրջանը՝ Դաշտային Կիլիկիա, արմ․ շրջանը՝ Քարուտ Կիլի– կիա։ Տավրոսի լ–շղթան հս–արմ–ից ձըգ– վելով հվ–արլ․՝ մինչև Անսփտավրոսի ճյու– ղերը, և Կիլիկիան պատնեշելով փոքր– ասիական երկրներից, անցանելի է առան– ձին կիրճերով, որոնք հնում պաշտպան– ված էին ամուր բերդերով։ Կապադովկիա– յից Կիլիկիայի կենտրոնը տանող գլխ․ լեռնանցքը կոչվում էր Դրունք Կիլիկիոյ, Կուկլակ կամ Դուգլակ (համանուն բերդի անունով)։ Աքեմենյան Իրանի աշխարհա– կալության ժամանակ (մ․ թ․ ա․ VI–IV դդ․) այդ կիրճով է անցել Շոշ–Սարդես Արքա– յական ճանապարհը (այժմ նույն կիրճով անցնում է Բեռլին–Բաղդադ երկաթու– ղին)։ Տավրոսի մյուս կարևոր լեռնանցքը, որով Կիլիկիան կապվում էր Իսավրիա– յին, գտնվում է Կալիկադնոս գետի վե– րին հոսանքի շրջանում։ Երրորդ կամ արլ․ լեռնանցքը Կապանն էր, որով Կիլիկիան կապվում էր Կապադովկիային՝ և Հս․ Ասորիքին։ Այդ լեռնուղին հնում մտեյ է Հռոմ․ կայսրության ռազմ, ճանապարհ– ների համակարգում։ Կիլիկիան Ասորիքից պատնեշող Սև կամ Ամանոսի լեռնաշըղ– թայի գլխ․ լեռնանցքը կոչվում է Դուռն Ասորվոց (Ալեքսանդրեկից մոտ Щи հս․); Կիլիկիան հվ–ից շուրջ 500 կւէ երկարու– թյամբ ողողվում է Միջերկրականի ջրե– րով։ Հզորության ժամանակ (XIII դ․) Կիլիկյան Հայաստանը դուրս է եկել հիշ– յալ բնական սահմաններից՝ ընդգրկելով ավելի քան 40 հզ․ կւէ2 տարածություն։ Կիլիկիայով հոսող բազմաթիվ գետերից նշանավոր են Պիռամոսը (Զահան, Զի– հուն), Սարոսը (Սիհուն), Կյուդնոսը (Տար– սուս–չայ), Կալիկադնոսը (Սելևկիա), Լա– մոսը (Լամաս)։ Սկզբնավորվելով հս․ լեռ– ներից և ոռոգելով երկրի դաշտերն ու անտառները՝ այդ գետերը թափվում են Միջերկրական ծով։ Լեռնային շրջաննե– րը ծածկված են մայրիի, ձիթենու, եղև– նու, սոճու, կաղնու անտառներով ու ծաղ– կավետ մարգագետիններով։ Անտառներն ու լեռները հարուստ են վայրի կենդանի– ներով (վիթ, եղնիկ, այծյամ, ոչխար, քա– րայծ, հովազ, արջ, բորենի, շնագայլ, լուսան, վարազ ևն) և հավքերով (արագիլ, արոս, արծիվ, անգղ, բու, բազե, սալամ, կաքավ, լոր, սիրամարգ, փասիան, սա– րեկ ևն)։ Լեռնաանտառային շրջանները նպաստավոր են անասնապահության, հա– ցահատիկային բույսերի և փայտի մշակ– ման համար։ Կիլիկիայում միջին ջերմու–