Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 13.djvu/130

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


ները մեծ պահանջարկ ունեին հատկապես Պարսկաստանում։ Երկրում մեծ թվով թաթարական ու քրդական վաչկատուն ցեղերի առկայու– թյունը սատարում էր անասնապահության զարգացմանը։ Անասնապահությունը ար– հեստավորներին ապահովում էր անհրա– ժեշտ հումքով՝ բրդով, կաշվով, մորթի– ներով են։ Գյուղատնտեսության զարգացման հա– մար մեծ նշանակություն ուներ արհեստա– կան ոռոգումը։ Ջրօգտագործումը կար– գավորելու համար նշանակվում էին հա– տուկ պաշտոնյաներ՝ միրաբներ («ջրի իշ– խան»), իսկ գյուղերում՝ ջուվարներ (ջըր– բաժաններ) և կարաջուվարներ (ջուվար– ների օգնականներ), որոնք աշխատավար– ձը ստանում էին բնամթերքով՝ տեղական բնակչությունից։ Հայաստանում յուրաքանչյուր գյուղա– կան համայնք առանձին տնտ․ և վարչա– կան միավոր էր։ Համայնքի հիմնական բջիջը «ծուխն» էր։ Անդամների թվաքա– նակի համաձայն «ծուխը» բաժանվում էր հինգ կատեգորիայի՝ համփա (16 անդա– մից բաղկացած ընտանիք), երեք պճեղ (12 մարդ), կիսան (8 մարդ), պճեղ (4 մարդ) և կես պճեղ (2 մարդ)։ Համայնքն ուներ որոշակի ինքնուրույնություն հող– օգտագործման, հարկերի ու պարտույթ– ների բաշխման հարցերում, ուներ իր դա– տարանն ու վարչությունը՝ կազմված միջ– նորդներից, լիազորներից կամ վեքիլնե– րից, ախսախկալներից (սպիտակամորուս– ներից, այսինքն՝ ծերունիներից), դահ– բաշիներից (տասնակապետերից)։ Նրանք էին վճռում համայնքի կյանքի ներքին հարցերը։ Համայնքի գլուխ կանգնած էր ավագը (տանուտեր, քյոխվա, քեդխուդա, յուզբաշի), որի պաշտոնը ընտրովի էր։ Համայնքի կյանքի հիմնական հարցերը լուծվում էին գյուղական հավաքներում, տարին երկու անգամ, որոնց մասնակցում էին համայնքի բոլոր անդամները, բայց վճռական ձայնը պատկանում էր ծերունի– ներին։ Համայնական հողատիրությունը հատկապես տարածված էր լեռնային շըր– ջաններում, իսկ ցածրադիր վայրերում մեծ էր ցանկապատված հողերի քանակը (տնամերձ հողեր, խաղողի և մրգի այգի– ներ), որոնք անձնական սեփականություն էին և կարող էին օտարվել։ Համայնքի անդամները, իբրև կոռ, մասնակցում էին ճանապարհների, բերդերի ու ամրոցնե– րի, ջրանցքների Անի կառուցմանը։ Գյու– ղական համայնքը կոնսերվացնում էր գո– յություն ունեցող հարաբերությունները, որոշ չափով խանգարում ունեցվածքային շերտավորմանը։ Արևելյան Հայաստանի տնտ․ կյանքում կարևոր դեր էր խաղում արհեստագոր– ծությունը։ Արհեստագործական հիմնական կենտրոններն էին Երևանը, Նախիջևանը, Շուշին, Վաղարշապատը, Օրդուբադը։ Վրաստանի քաղաքների արհեստավորով թյան ճնշող մեծամասնությունը հայեր էին։ Գոյություն ունեին հարյուրից ավելի արհեստներ, որոնցից կարևորներն էին՝ կոշկակարությունը, բրուտությունը, կա– շեգործությունը, դարբնությունը, պղնձա– գործությունը, ջուլհակությունը, ներկա– րարությունը, վրանագործությունը ևն։ Արհեստների մեջ կարևոր տեղ էր գրավում կաշեգործությունը։ Երևանում կային 32․ Օրդուբադում՝ 12, Նախիջևանում և Ղա– րաբաղում մեկական կաշեգործարաններ (արհեստանոցներ), որոնք բոլորն էլ կա– պալով էին տրվում։ Մեծ թիվ էին կազմում ներկատները, որոնք նույնպես պետության կողմից տըր– վում էին կապողով։ Մանուֆակտուրաներ չկային, չհաշված Երևանի ապակու, վա– ռոդի և թնդանոթաձուլական արհեստա– նոցները։ Չնայած հարուստ օգտակար հանա– ծոների առկայությանը, լեռնագործու– թյունը զարգացած չէր։ Բացառություն էին կազմում Կողբի, մասամբ նաև Նա– խիջևանի, աղահանքերը։ Խանական վար– չությունը հատուկ ուշադրություն էր դարձ– նում աղի հանույթին (որպես եկամտի հիմնական աղբյուրներից մեկի), որը Կողբ գյուղի բնակիչների մենաշնորհն էր։ Աղը արտահանվում էր Թուրքիա, Վրաստան, Փայտե գաթանախշիկ (XIX դ․) Գուլպայի փայտե կաղապար (XIX դ․) հարևան խանություններ և գանձարանին պատկառելի եկամուտ էր բերում։ Արևել– յան Հայաստանի «Հյուսիսային կող– մանք»-ը Ռուսաստանին միացնելուց հետո կառավարությունը լուրջ ուշադրություն դարձրեց լեռնագործության զարգացմա– նը։ Հատուկ հոգատարության առարկա դարձան Ալավերդու պղնձահանքերը և պղնձաձուլությունը։ Մինչև 1805-ը այստեղ լեռնային գործը ղեկավարում էր բերգ– կոլեգիայի անդամ, Ռուսաստանում այդ գործի քաջատեղյակ կոմս Ա․ Մ․ Մուսին– Պուշկինը։ Սակայն տեղական իշխանու– թյունները չկարողացան կազմակերպել պղնձի իրացումը, որի հետևանքով 1816-ին պղնձաձուլական գործարանների պետ․ շահագործումը դադարեցվեց, և գործն ան– ցավ մասնավոր հանքարդյունաբերողնե– րի ձեռքը։ Արհեստավորները միավորված էին համքարություններում։ Հայ համքարու– թյունների առանձնահատկությունն այն էր, որ նրանց «կանոնադրությունները» հաստատում էր Ամենայն Հայոց կաթողի– կոսը (դա վկայում է, որ էջմիածնին էին վերապահվում պետ․ իշխանության որոշ ֆունկցիաներ)։ Համքարության գլուխ կանգնած էր ուստաբաշին, որին (և նրա օգնականին) ընտրում էր համքարության ընդհանուր ժողովը։ Համքարական աս– տիճանակարգում հիմնական դեմքերն էին վարպետը, վարպետացուն և աշա– կերտը։ XIX դ․ առաջին երեսնամյակին առևտու– րը Արևելյան Հայաստանում բավականին աշխույժ բնույթ էր կրում և վկայում էր ապրանքադրամական հարաբերություն– ների որոշակի զարգացման մասին։ Առևտ– րի կարևոր կենտրոններ էին Երևանը և Շուշին, որոնք կապված էին Թավրիզի, Թիֆլիսի, Բաքվի, Կարսի, Կարինի ու Բայագետի հետ և տարանցիկ առևտրի կենտրոններ լինելուց բացի, իրենք էլ էին արտահանում տեղական արտադրության մթերքներ՝ մետաքս, չորացրած մրգեր, կաշեգործական իրեր, բուսական յուղ, բամբակ, աղ, բրինձ, ձիեր ևն։ Չնայած 1804– 1813-ի ռուս–պարսկ․ երկարատև պատերազմին, առևտուրը շարունակվում էր, քանի որ երկու կողմերն էլ շահա– գրգռված էին դրանում։ Այդ շահագըր– գռվածությունն արտացոլում գտավ Գյու– լիստանի հաշտության պայմանագրում, սահմանվեց ընդհանուր մաքս՝ ապրանք– ների արժեքի հինգ տոկոսի չափով։ Դրա հետևանքով առևտր․ շրջանառությունը երկու երկրների միջև զգալիորեն մեծա– ցավ։ Ներքին մաքսատների առկայությու– նը խոչընդոտում էր Թուրքիայի հետ առևտրին։ Վաճառականները նույնպես ունեին իրենց համքարությունները։ Վաճառա– կանությունը բաժանվում էր (ըստ դրամա– գլխի մեծության) չորս կատեգորիայի՝ սովդաքյարներ (խոշոր վաճառականներ), բինահդարներ (զբաղվում էին և՝ մեծա– ծախ, և՝ մանրածախ առևտրով), բազազ– ներ (հիմնականում վաճառում էին գործ– վածքեղեն) և չարչիներ (փերեզակներ, թափառաշրջիկ մանր առևտրականներ)։ Արևելյան Հայաստանի և Պարսկաստանի հետ առևտրին գործուն մասնակցություն ունեին Թիֆլիսի մոքալաքները, որոնց ճնշող մեծամասնությունը հայեր էին։ ժա– մանակին մեծ էր նրանց նշանակությունը վրաց․ թագավորների կենտրոնացման քա– ղաքականության մեջ։ Ռուս, կառավարու– թյունը ևս սատարում էր մոքալաքներին, հուսալով նրանց միջոցով ստեղծել մա– նուֆակտուրաներ և ծավալել առևտուրը։ Հայ վաճառականական կապիտալը առաջատար դեր էր խաղում Անդրկովկա– սում և իր գործունեությամբ նպաստում էր ապրանքադրամական հարաբերություն– ների զարգացմանը, չնայած ֆեոդ, անիշ– խանության և բռնակալության հարուցած բազում խոչընդոտներին։ Դրա համար էլ հայ առևտր․ բուրժուազիան աջակցում էր Ռուսաստանի ծավալմանը հվ–ում, որ– պեսզի լավ պայմաններ ստեղծի իր գոր– ծունեության համար։ Երկրի ֆեոդ, մասնատվածության հետե– վանքով հարկային համակարգը բավակա– նին խայտաբղետ պատկեր էր ներկայաց– նում։ Տարբեր խանություններում կային տարբեր հարկեր ու պարհակներ, որոնք զանազանվում էին ոչ միայն անունով, այլև էությամբ։ Հարկերը գանձվում էին դրամով և բնամթերքով։ Դրամական հար–