Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 13.djvu/270

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


Պահածոների արտադրության աճը 1913 1940 1950 1970 1980 1985 Պպտուղ–բանշարեղենի պահածո, մլն պտյմ․ տոււի 1․0 17,3 31,0 241,4 416,1 493,6 րացման, իսկ Մեղրիում (1895)՝ դեղձի պահածոյի փոքր ձեռնարկությունները։ 1913-ին Հայաստանում արդեն կար 17 «գործարան» (դրանցից հայտնի էին Պ․ էսապյանի, «Եղիազարյան և ընկերու– թյուն» առևտրական տան, Գ․ Ահարոնյա– նի ձեռնարկությունները)։ Սովետական կարգերի հաստատումից հետո սկսվեց պահածոների արդյունաբերության զար– գացումը։ 1921-ին Երևանի պահածոների ազգայնացված գործարանի և թիթեղյա տուփերի արհեստանոցի բազայի վրա Հա– յաստանի ժողտնտխորհն սկսեց ճյուղի վերականգնումն ու կազմավորումը։ 1925-ին թողարկվեց 1,5 մլն պայմանական տուփ պահածո։ 1927–28-ին կազմակերպ– վեց բանջարեղենի պահածոների արտա– դրություն և յուրացվեց պտուղների մշակ– ման քիմ․ եղանակը։ 1930-ին շահագործ– ման հանձնվեց Երևանի պահածոների նոր գործարանը տարեկան 5 մլն պայմա– նական տուփ կարողությամբ և 1936-ին կառուցվեց ապակե տարաների գործա– րան։ Երևանի և Մեղրու գործարանների և Այրումի վերամշակման կետի միավոր– ման շնորհիվ 1933-ին կազմակերպվեց «Հայպահածո» տրեստը։ Նախապատե– րազմյան շրջանում, 1940-ին արտադրվեց 17,3 մլն պայմանական տուփ պահածո։ Հայրենական մեծ պատերազմի տարինե– րին արտադր․ կարողությունների աճը շարունակվեց։ 1943-ին շահագործման հանձնվեց Հոկտեմբերյանի պահածոների գործարանը։ Հետպատերազմյան շրջա– նում գործարկվեցին Ղափանի, Մարտու– նու, Շամշադինի, Այրումի, Ախթալայի, Արտաշատի, էջմիածնի, Մասիսի գործա– րանները, Դուգարքի շրջանի Guihnufjui- նի անվ․ սովխոզ–գործարանը։ Դրանք հիմ– նականում աշխատում են տեղական հում– քով, թողարկում՝ դեղձի, ծիրանի, բալի, սպիտակ կեռասի, ելակի, դեղնաշլորի, սերկևիլի, թզի, ընկույզի, վարդի և այլ, մոտ 160 տեսակի բարձրորակ մուրաբա, կոմպոտ և ջեմ։ ՀՍՍՀ պահածոների արդ– յունաբերությունը թողարկում է նաև տո– մատի, սմբուկի, մսի և այլ պահածո։ ՀՍՍՀ պահածոների արդյունաբերու– թյունը թողարկում է ՍՍՀՄ–ում արտադըր– վող պտղի և բանջարեղենի պահածոների Մասիսի պահածոների գործարանում մոտ 4,0%–ը (1983)։ Պտուղ–բանջարեղենի պահածոների թողարկման ծավալով ՀՍՍՀ–ն ՍՍՀՄ–ում գրավում է 7-րդ տեղը։ Պահածոների արդյունաբերությունը թո– ղարկում է ՀՍՍՀ սննդի արդյունաբերու– թյան համախառն արտադրանքի 7,3%–ը, արտադր․ հիմնական ֆոնդերը կազմում են ամբողջ ճյուղի արտադր․ ֆոնդերի 14,2, իսկ անձնակազմի միջին թվի՝ 22,2%–ը (1985)։ Պահածոների արդյունա– բերության հումքի բազան մասնագիտաց– ված բանջարաբուծ․ և պտղաբուծ․ սովե– տական ու կոլեկտիվ տնտեսություններն են։ ՀՍՍՀ պահածոների արդյունաբերու– թյան արտադրած մրգերի ու բանջարեղե– նի պահածոների մոտ 85% –ն առաքվում է ՍՍՀՄ տնտ․ տարբեր շրջաններ (45 հաս– ցեով)։ Ալրի–ձավարի U համակցված կերերի արդյունաբերություն։ Հայկական ՍՍՀ––ում ալրի–ձավարի արդյունաբե– րությունը, որպես սննդի արդյունա– բերության ճյուղ, ընդգրկում է 5 խո– շոր կոմբինատ՝ թողարկում է ալյուր և ձավարեղեն։ Հացահատիկի և այլ հատիկ– ների աղալը Հայկ․ լեռնաշխարհում հայտ– նի է եղել հնագույն ժամանակներից և այդ նպատակի համար օգտագործել են աղորիք (հայտնի է եղել վաղ նեոլիթի ժա– մանակներից), երկանք, ջրաղաց (Վարա– գա լեռան վրա, Վան քաղաքից հվ–արլ․ հայտնաբերված է մ․ թ․ ա․ IX դ․ 92 սվ տրամագծով ջրաղացքար)։ Արլ․ Հա– Երնանի ալրաղաց գործարանը Սպիտակի հացամթերքների կոմբինատը յաստանը Ռուսաստանին միանալուց հե– տո Հայկ․ մարզում հաշվվում էր մոտ 3400 ջրաղաց, որոնք կենտրոնացված էին գյու– ղական վայրերում և վերամշակում էին տեղական հացահատիկը։ Մանր արտա– դրության մեջ ալրի–ձավարեղենի արտա– դրությունը 1900-ին Երևանի նահանգում կազմում էր 46, իսկ 1913-ին՝ 35%։ Տե– սակարար կշռի նվազումը կապված էր Ռուսաստանից ավելի էժան ալրի ներմուծ– ման հետ։ Մովետական կարգերի հաստա– տումից հետո ալրի–ձավարեղենի գյուղա– կան արտադրությունը կորցրեց իր նշա– նակությունը։ 1938-ին Երևանում գործարկ– վեց ալրաղաց կոմբինատը, և դրանով ՀՍՍՀ–ում սկզբնավորվեց ալրի–ձավարե– ղենի արդյունաբերությունը։ Գործարկ– վեցին Լենինականի, Սևանի, Սպիտակի և Կիրովականի ալրաղաց կոմբինատները, որտեղ վերամշակվում է ինչպես ՀՍՍՀ–ում արտադրվող, այնպես էլ ներմուծվող հա– ցահատիկը։ 1985-ին վերամշակվել է 393,0 հզ․ ա ալյուր և 14,5 հզ․ ա ձավար։ Համակցված կերերի ար– տադր ու թյ ու նը ՀՍՍՀ–ում կազմա– կերպվել է 1955-ից։ Համակցված կեր են արտադրում Երևանի համակցված կերերի գործարանը (կարողությունը 1986-ին՝ 460 տ/օր) և Բաղրամյանի, Սևանի, Սպի– տակի հացամթերքների կոմբինատները (կարողությունները համապատասխանա– բար՝ 670, 500, 500 ա/օր)։ Սպիտակուցա– վիտամինային կերային հավելանյութ է թողարկում Րաղրամյանի հացամթերքնե– րի կոմբինատը (1986-ին՝ 5 հզ․ տ)։ Հեռա– նկարում նախատեսվում է համակցված կերերի արդյունաբերության զգալի ընդ– լայնում։ Հանքային ջրերի արդյունաբերու– թյուն։ Սննդի արդյունաբերության այս ճյուղն զբաղվում է հանքային ջրերի արդ․ շշալցմամբ։ Հայաստանն ունի հանքային ջրերի հա– րուստ պաշարներ։ Սովետական կարգերի ՀՍՍՀ հանքային շրնրի արտադր ու թյան դինամիկան, մլն 2hZ Հանքային ջրեր 1940 1950 1960 1970 | | 1980 1985 «Արզնի» 2,6 6,3 16,2 19,0 56,8 56,0 «Ջերմուկ» – 0,5 26,0 34,1 40,4 70,1 «Դիլիշան» – 0,7 5,7 6,6 10,3 10,8 «Հանքավան» – – 2,9 1․7 7,1 9,1 «Սևան» – – 1․1 14,2 17,6 26,1 «Բջնի» – – – 0,7 83,6 59,2 «Լիճք» – – – 5,0 18,7 18,4 «Արւիի» – – – 0,5 13,4 t «Լոռի» – – – – 3,5 4,0 «Արարատ» – – – – 44,9 41,6 Ընդամենը 2,6 7,5 51,9 81,8 296,3 295,3