Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 2.djvu/134

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


150-ը՝ հայեր, մնացածը՝ թուրքեր։ Պատ– մական աղբյուրներում երբեմն կոչվել է քաղաք, ավան, գյուղաքաղաք։ Ըստ Թովմա Արծրունու, Արտաշես Ա մ․ թ․ ա․ II դ․ հիմնադրել է Ա․ որպես ամառա– նոց–քաղաք իր կնոջ՝ Աաթենիկի համար։ X–XI դդ․ Ա․ մտել է Վասպուրականի թա– գավորության մեջ։ Ա–ի շրջակայքում մին– չև այժմ էլ պահպանվել են ավերակ շեն– քերի, եկեղեցիների, պարիսպների հետ– քեր։ Ա–ում էին Ա․ Շմավոն, Թուխ Մանուկ, Ս․ Հակոբ ուխտատեղիները։ 1877–78-ին, ռուս–թուրքական պատերազմի ժամանակ Ա․ ուներ մոտ 400 տուն հայ բնակիչ, սա– կայն հետագայում, թուրք, ջարդարարների հալածանքների պատճառով, հայերի թի– վը նվազել է։ Ա–ի հվ․ մասով է անցնում Շամիրամի ջրանցքը։ Հռչակված է եղել Ա–ի քաղցրահամ խնձորը, որն արտած– վում էր Վան և այլ քաղաքներ։ XX դ․ սկզբին Ա–ում կար եկեղեցի (Ս․ Աստվա– ծածին) և դպրոց։ 1870-ից Ա–ում գործել է Արշակունյաց բարեգործական ընկե– րությունը, որի նպատակն էր նյութապես աջակցել երեխաների կրթական գործին։ Ա–ի հայերը մասնակցել են 1915-ի Վանի ինքնապաշտպանական կռիվներին և նա– հանջող ռուս, զորքերի հետ գաղթել ու բնակություն հաստատել Արևելյան Հա– յաստանում։ Գրկ․ Թովմա Արծրունի, Պաամու– թիւն Տանն Արծրունեաց, ՍՊԲ, 1887, էջ 53-54։ Միրախորյան Մ․, Նկարագրական ուղևորություն ի հայաբնակ գավառս Արևել– յան Տաճկասաանի, մաս 2, ԿՊ, 1885, էշ 229 – 40։ Ա–դո, Վանի, Բիթլիսի և էրզրումի վիլա– յեթները, Ե․, 1912։

ԱՐՏԱՄՈՒՍՆ ՈՒԹՅՈՒՆ, է ք ս n գ ա - մ ի ա (<հուն․ ё|со – դուրս և – ամուսնություն), նախնադարյան հասարա– կությանը բնորոշ սովորույթ, որով արգել– վում էր նույն ազգակցական խմբի մարդ– կանց ամուսնությունը։ Հայաստանում, սո– վորույթի իրավունքի ուժով, ամուսնությու– նը արգելվում էր մինչև ազգակցության 7-րդ աստիճանը (պորտը)։ Այս սովորույ– թը օրենքի ուժ է ստացել միջնադարյան հայ կանոնագրքերում և դատաստանա– գրքերում։ է․ Կարապետյան

ԱՐՏԱՆԻՇ, գյուղ Հայկական ՍՍՀ Կրաս– նոսելսկի շրջանում, Սևանի լեռնաշղթա– յի հարավային լանջին, շրջկենտրոնից կմ հարավ։ Կոլտնտեսությունն զբաղ– վում է անասնապահությամբ, հացահա– տիկի և ծխախոտի մշակությամբ։ Ունի միջնակարգ դպրոց, ակումբ, գրադարան, կապի բաժանմունք, բուժկայան։ Գյուղի տարածքում պահպանվել են հին ամրոցի, եկեղեցու և գերեզմանատների ավերակ– ներ։ Արաանիշ Արաանիշի թերակղզին և հրվանդանը Սևանա լճում

ԱՐՏԱՆԻՇԻ ԹԵՐԱԿՂԶԻ, Սևանա լճի հյու– սիս–արևելյան ափին։ Սևանի լեռնաշըղ– թայից բաժանված է ալյուվիալ հարթու– թյամբ։ Մակերեսը 25 կմ2 է, ամենամեծ բարձրությունը՝ 2461 մ։ Նեոգենի ծալ– քավոր լեռնազանգվածի մնացորդ է՝ կազ– մըված սենոնի և էոցենի կրաքարերից։ Կենտրոնական մասը բարձր է, եզրերը վերջանում են լճի մերկացած հատակի նեղ շերտով։ Լանջերին կան լճային դա– րավանդների հետքեր, դարափուլային տե– ղամասեր և ճառագայթաձև ձորակներ։ Կլիման չափավոր–ցուրտ լեռնային է, լանդշաֆտը՝ լեռնատափաստանային։ իյ․ Նազարյան

ԱՐՏԱՆԻՇԻ ԻՈՐՇ, Սևանա լճի արևելյան ափին, լճից անջատվում է Արտանիշի թերակղզով։ Երկարությունը մոտ 3 կմ է, լայնությունը՝ 2 կմ, միջին խորությունը՝ 25 մ։ Հս․ և հվ–արմ․ ափերը զառիթափ են, ժայռոտ, հս–արմ–ը՝ մեղմաթեք։ Ջրի տա– րեկան միջին ջերմաստիճանը 9,1°Cէ, օգոստոսին՝ 18,4°С, հունվարին՝ 1,2°С։ Սառչում է հազվադեպ, տարեկան տեղում– ները՝ 400 մմ։ Ա․ խ․ է թափվում Արտունջ գետակը։ Ֆ․ Գևորգյան

ԱՐՏԱՆԻՇԻ ՀՐՎԱՆԴԱՆ, համանուն թե– րակղզու արևմտյան ծայրին, Սևանա լճի հյուսիս–արևելյան ափին։ Ծածկված է լճային նստվածքներով։ Սևանա լճի մա– կարդակի իջեցման պատճառով ջրից ազատված մասերում կան մինչև 5 մ բարձրության առափնյա թմբեր։

ԱՐՏԱՆՈՒ&, քաղաք Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի Կղարջք գավառում, ճորոխ գետի Արտանուջ վտակի ափին։ Ագաթան– գեղոսի արաբ, խմբագրություններից մե– կում հիշվում է Ա–ի բդեշխությունը, որը ենթարկվել է Հայոց Տրդատ Գ թագավո– րին։ VII դ․ Ա․ գրավել են արաբները։ Հա– յաստանում արաբ, խալիֆայության դեմ 774–775-ի ապստամբության պարտու– թյունից հետո Վասակ Բագրատունին փա– խավ Կղարջք գավառը, նրա թոռ Աշոտ Բագրատունին 820-ական թթ․ սկզբին հիմնեց հայկ․ իշխանություն։ Ըստ «Քարթ– լիս ցխովրեբա»-ի («Վրաց պատմություն»), Աշոտ Բագրատունին վերաշինեց Ա․, կանգ– նեցրեց ամրոց «և նրա պարիսպների առջև ու նրանց կից հիմ դրեց քաղաքի»։ IX– X դդ․ Ա․ ընդարձակվեց և սկսեց որոշակի դեր խաղալ հարևան երկրների հետ կա– տարվող սանտրում։ Առևտրական ճանա– պարհներով կապված լինելով Իբերիայի, Աբխազիայի, ինչպես նաև Տրապիզոնի, Բյուզանդիայի և այլ երկրների հետ՝ Ա․ դարձել է առևտրական կենտրոն, վաճա– ռաշահ ու փարթամ քաղաք։ Բյուգանդա– կան կայսր–մատենագիր Կոստանդին Ծի– րանածինը (905–959) գրում է․ «Արտա– նուջ ամրոցը շատ անառիկ է․ նա մեծ քա– ղաքների նման ունի նաև մեծ արվարձան։ Տրապիզոնի, Իբերիայի, Աբազգիայի [Աբ– խազիայի], Հայաստանի բոլոր շրջաննե– րից և Ասորիքից այստեղ են գալիս առև– տըրականներ» (Կոստանդին Ծիրանածին, 1970, էջ 19)։ Այնուհետև նա գրում է, որ Ա․ առևտրից հսկայական մաքսեր է ստա– նում, իսկ քաղաքադաշտը («Արզինը») ընդարձակ է ու բարեբեր, այն Իբերիայի, Աբխազիայի և Մեսխեթի (Սամցխե գա– վառի) բանալին է։ X դ․ Անիից դուրս եկող միջազգային քարավանային ճանապարհ– ներից մեկը անցնում էր Անի–Կարս–Ար– տանուջ ուղեգծով դեպի Սև ծովի ափա– մերձ վայրերը։ XI դ․ վերջից մինչև մոն– ղոլական նվաճումները (1230-ական թթ․) Ա․ պահպանում էր զարգացած քաղաքի իր դիմագիծը։ Մոնղոլական տիրապետու– թյան շրջանում Ա․ եղել է վրաց Բագրատու– նիների թագավորության, իսկ 1266-ից՝ Մամցխե–Սաաթաբագո իշխանության մեջ։ 1555-ից, երբ օսմանյան Թուրքիան նվա– ճել է Սամցխե–Սաաթաբագոն, Ա․ մտել է Չըլդըրի (Ախալցխայի) փաշայության մեջ, դարձել սանջակի կենտրոն։ XX դ․ սկզբին Ա․ ուներ մոտ 1000 բնա– կիչ, 960-ը (250 տուն)՝ հայեր (կաթոլիկ– ներ), մնացածը՝ թուրքեր։ Վերջիններս Ա․ են գաղթել Ախալցխայից, 1828–29-ի ռուս–թուրք․ պատերազմի ժամանակ։ Քա– ղաքում կար եկեղեցի (Ս․ Ստեփանոս), կառուցված 1836-ին, և վարժարան։ Ա․ հոգևոր թեմի կենտրոն էր։ Բնակիչների Արաանուշ հիմնական զբաղմունքն էր հողագործու– թյունը, անասնապահությունը, առևտուրը, արհեստագործությունը (դերձակություն, ներկարարություն, կոշկակարություն, դարբնություն ևն)։ Ա–ում արդյունահան– վում էր ընտիր գինի, մորթիներ, բուրդ ևն։ Մորթիներն արտահանվում էին մին– չև Փարիզ և Մարսել։ Քաղաքում զարգա– ցած էր ասեղնագործությունը, կերպասա– գործությունը, մետաքսագործությունը։ Ա–ում և շրջակայքում կան շատ հնություն– ներ։ Պահպանվել է Ա–ի բերդը՝ բարձր ժայռի գագաթին։ Մինչև 1918-ը բերդի մեջ պահպանվել էին ջրամբարի և քա– ղաքացիական շենքերի ավերակներ։ Ա–ի հայ բնակիչները տեղահանվել են առա– ջին համաշխարհային պատերազմի տա–