Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 2.djvu/22

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված է


Արեգունի լեռնաշղթա (առաջին պլանում Սևանա լիճը)
լի է, բարձրությունը՝ 2740 մ (Կարկտասար)։ Բաղկացած է երկու իրար զուգահեռ,ա նհամաչափ լանջեր ունեցող, միջին բարձրության շղթաներից, որոնք իրարից բաժանվում են Դրախտիկ և Բարեբեր գետերի հովիտներով։ Շղթաների հարավ–արևմտյան լանջերը զառիթափ են, կարճ, հյուսիս–արևելքը՝ երկար, աստիճանակերպ և ավելի մասնատված։ Լեռնակատարները թույլ ալիքավոր են, հարթ։ Այստեղ է ճամբարակի հովիտը Սևանի ավազանին կապող Կրասնոսելսկի լեռնանցքը (2170 մ)։ Արեգունի լեռնաշղթան կազմված է կավճի նստվածքային և էոցենի հրաբխածին նստվածքային ապարներից։ Կլիման բարեխառն է։ Օդի առավելագույն ջերմաստիճանը հուլիսին կատարային մասում 28° С է, ստորոտում՝ 32°С։ Հունվարի նվազագույն ջերմաստիճանը համապատասխանաբար –28°Cև –20°Cէ։ Տարեկան տեղումները հարավ–արևմտյան լանջերին 350 մմ են, հյուսիս–արևելյան լանջերին՝ 500 մմ։ Սևանահայաց լանջերը արևավառ են և չոր։ Այստեղ, հյուսիսային դիրքադրություն ունեցող լանջերում, հանդիպում են նախկին Արեգունյաց անտառից մնացած արևելյան կաղնու և մասամբ գինու անտառակներ, որոնք գտնվում են պետական պահպանության տակ։ Հարավ–արևմտյան լանջերին, տափաստանացած լեռնաանտառային շագանակագույն հողերի վրա աճում է տափաստանային չորասեր բուսականություն, հյուսիս–արևելյան լանջերին, ենթալպյան լեռնաանտառային դարչնագույն հողերի վրա՝ հաճարենու, կաղնու անտառներ, առանձին բարձր գագաթներին՝ ալպյան բուսականություն։ 1962-ից սկսվել է Արեգունի լեռնաշղթայի անտառապատումը։
Լ․Զոհրաբյան
Արենա [<լատ․(հ) arena, բառացի՝ ավազ], տես Ասպարեզ:
Արենի (մինչև 1946-ը՝ Արփա), գյուղ Հայկական ՍՍՀ Եղեգնաձորի շրջանում, Արփա գետի ափին, շրջկենտրոնից 12 կմ հարավ–արևմուտք։ Կոլտնտեսությունն զբաղվում է այգեգործությամբ, ծխախոտագործությամբ, անասնապահությամբ։ Ունի միջնակարգ դպրոց, մշակույթի տուն, գրադարան, մանկապարտեզ, հիվանդանոց։ Ծխախոտի բարձր բերք ստանալու համար Ա.Զ․Բաղդասարյանին, Ֆ․Բ․Բաղդասարյանին, Մ․Ա․Գյուլխասյանին, Հ.Ս․Գրիգորյանին, Հ․Գ․Գրիգորյանին, Ա․Գ.Դավթյանին, Թ․Ղ․Դավթյանին, Ա․Խ.Դավթյանին, Փ․Հ․Մանուկյանին, Ոu․Զ.Սիմոնյանին և Մ․Ն․Սիմոնյանին շնորհվել է սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի կոչում։
Արենի
Արենին հին և նշանավոր գյուղ էր Սյունիքի Վայոց ձոր գավառում։ Եղել է Արաքսի հովտից Սևանի ավազան և Զանգեզուր անցնող բանուկ ճանապարհի հանգուցակետ ու Շարուրի դաշտից Վայոց ձոր մտնող կիրճը փակող ռազմական հենակետ։
Արենի․ Ս․Աստվածածին եկեղեցին (1321,ճարտ․–քանդակագործ՝ Մոմիկ) հյուսիս արևելքից
Արենիի Ս․Աստվածածին եկեղեցու առագաստները
Գյուղը հնում գտնվել է այժմյան Արենիից արևմուտք, բլրի վրա (պահպանվել են ավերակները)։ XIII դ. Օրբելյան Տարսայիճ իշխանը Սյունիքի իշխանանիստ կենտրոնը Եղեգիս ավանից փոխադրել է Արենի։ Գյուղի արևելյան եզրին՝ բարձունքի վրա, գտնվում է Ս․Աստվածածին եկեղեցին, որը արտաքուստ ուղղանկյուն, արևելյան զույգ ավանդատներով կենտրոնագմբեթ կառույց է։ Համաձայն շինարարական արձանագրության, կառուցել է ճարտարապետ–քանդակագործ ու նկարիչ Մոմիկը 1321-ին։ Գմբեթը չի պահպանվել։ Բազմանիստ թմբուկի վրա բացվում է 8 պատուհան։ Ունի 2 մուտք՝ արևմուտքից և հարավից։ Եկեղեցու արևմտյան մուտքի բարավորի զարդաքանդակի կենտրոնում տեղադրված է Տիրամայրը՝ մանուկ Հիսուսը գրկին։ Տիրամայրը պատկերված է ռեալիստորեն, ժամանակի տարազով։ Բարավորի ողջ մակերեսը մշակված է որթատունկի ոճավորված զարդաքանդակներով։
Արենիի Ս․Աստվածածին եկեղեցու արևմտյան մուտքի բարավորը՝ «Տիրամայրը մանուկ Հիսուսը գրկին» բարձրաքանդակով
Միակտուր առագաստների վրա քանդակված են ավետարանիչների պատկերները՝ մարդու, առյուծի, թռչունի և ցուլի կերպարանքներով։ Եկեղեցու մոտ գտնվում են Տարսայիճ իշխանի ապարանքի ավերակները։ Արենիից 1 կմ հյուսիս–արևելք գետի հին հունի վրա, պահպանվել են լայնաթռիչք չորսկամարանի կամրջի (XIII դ․) մնացորդները։ Կամուրջը կառուցել է Նորավանքի (Ամաղու) առաջնորդ Սարգիս եպիսկոպոսը (1265–87)։ Նույն տեղում նկատվում են ավելի հին կամրջի հետքեր։
Գրկ․ Բարխուդարյան Ա․, Միջնադարյան հայ ճարտարապետներ և քարգործվարպետներ, Ե․, 1963։
Հ․Հովսեփյան, Ս․Մնացականյան
«Արենի», սեղանի տեսակավոր գինի։ Ստացվում է 1945-ից Գետափի գինու գործարանում (ՀՍՍՀ Եղեգնաձորի շրջան), «Արենի» խաղողից։ Թնդությունը՝ 12–10 ծավալային %, տիտրվող թթվությունը՝ 5–7 գ/լ։ «Արենին ունի սուտակի գույն, յուրատեսակ մրգային համ, դուրեկան տտիպություն։ Հնացման ընդհանուր ժամկետը՝2 տարի։
Արենիուս, Արհենիուս (Arrhenius) Սվանտե Ավգուստ [19․2․1859, Վիյկ (Ուփսալայի մոտ)–2․11․1927, Ստոկհոլմ], շվեդացի քիմիկոս, ֆիզիկական քիմիայի հիմնադիրներից։ Շվեդական ԳԱ անդամ --Dminasyan (քննարկում) 15:04, 15 Հոկտեմբերի 2013 (UTC)