Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 2.djvu/706

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


ների քվարկային կառուցվածքի գաղափա– րը (տես Քվարկներ)։ Արժանացել է նո– բելյան մրցանակի (1969)։ Մասնակցել է Նոր Ամբերդի համամիութենական դըպ– րոցի աշխատանքներին։

ԳԵԼՑԵՐ Եկատերինա Վասիլևնա [2(14)․11․ 1876, Մոսկվա – 12․12․1962, Մոսկվա], բալետի սովետական արտիստուհի։

ՌՍՖՍՀ ժող․ արտիստուհի (1925)։ 1894-ին ավարտել է Մոսկվայի բալետի դպրոցը, ընդունվել Մեծ թատրոնի խումբը։ Լավա– գույն դերապարերից են՝ Սալամբո (Արենդսի «Սալամբո», 1910), Թաո Ւաա (Գլիերի «Կարմիր կակաչ», 1927), Մեդո– րա (Պունիի և Ադանի «Կորսար»), Օդետ– տա–Օդիլիա (Չայկովսկու «Կարապի լի– ճը»)։

ԳԵԼՏԵՐ (Gelzen) Հայնրիխ (1․7․1847, Բեռլին - 11․7․1906), գերմանացի պատ– մաբան, բանասեր։ Ավանդել է դասական բանասիրություն և հին պատմություն Բագելի ուսումնարանում, Հայդելբերգի և Իենւսյի համալսարաններում։ Ուսումնա– սիրել է Սեքստոս Հուլիոս Ափրիկանոսի, Եվսեբիոս Կեսարացու, Գեորգ Կիպրացու, Դիոնիսիոս Թելմահրացու երկերը, հե– տազոտել Բյուզանդիայի պատմությունը։ Հայերին անդրադարձել է ինչպես առան– ձին ուսումնասիրություններում, այնպես էլ ընդհանուր պատմությանը նվիրված երկերում։ Գ–ի հայագիտական գլխավոր աշխատությունները թարգմանվել են հա– յերեն։ «Փավստոս Բուգանդ կամ հայկա– կան եկեղեցվո սկզբնավորությունը» (հա– յերեն հրտ․ 1896) աշխատության մեշ, հիմնականում վկայակոչելով Փավստոս Բուզանդին, համառոտակի ներկայացված է քրիստոնեության տարածումը Հայաս– տանում։ Միաժամանակ ենթադրություն– ներ են արված հայ պատմիչի ապրած ժա– մանակի (IV դ․), ազգային պատկանելու– թյան (հայ, Սահառունիների տոհմից), օգ– տագործած աղբյուրների (արքունի դիվան– ներ, ժող․ երգեր, զրույցներ են), գըր– վածքի սկզբնական լեզվի (հուն․) և այլ հարցերի վերաբերյալ։ Գ–ի և Հ․ Պետեր– մանի «Armenien» հոդվածում շարադրված են տեղեկություններ Հայաստանի պատ– մության, մատենագրության և եկեղեցու մասին (հայերեն հրտ․, «Համառոտ պատ– մություն հայոց» խորագրով, 1897)։ Առա– վել կարեոր է Գ–ի «Հետազոտություն հայ դիցաբանության» (հայերեն հրտ․ 1897) աշխատությունը, որտեղ պարզված են իրանական, ասորական, հուն, ազդեցու– թյունները հայկ․ պանթեոնի վրա։ Որոշ– ված են զուտ հայկ․ հեթանոսական աստ– վածները։ «Համառոտություն բյուգանդա– կան կայսրերի պատմության» (հայերեն հրտ․ 1901) աշխատության մեջ Բյուզան– դիայի պատմության 867–1025-ի ժամա– նակահատվածը բնորոշել է որպես կայս– րության հայկ․ դինաստիայի ժամանա– կաշրջան։ «Zeitschrift fiir armenische Phi- lologie» (1902, Bd․ 1) հանդեսում տպագրել է «Եզնիկը և պարսկական կրոնական հա– մակարգի զարգացումը» հոդվածը։ Զբաղ– վել է հայկ․ ձեռագրերի հրատարակու– թյամբ։ 1898-ին Լայպցիգում վեց ձեռագը– րերի հիման վրա հրատարակել է Նիկիայի եկեղեցական ժողովի մասնակից հայերի ցուցակը։ Ա․ Բուրքհարդի հետ գերմ․ թարգ– մանել է Ստեփանոս Տարոնեցու (Ասողիկ) երկը (հրատարակվել է 1909-ին, Լայպցի– գում)։ Թարգմանել է հատվածներ Փավս– տոս Բուզանդի և Սեբեոսի երկերից։ Գ․ բազմիցս նշել է հայերի դերն ընղհանուր քաղաքակրթության ու մշակույթի պատ– մության մեշ։ 1900-ին Լայպցիգում հրա– տարակված «Թուրք–հունական Արևելքի հոգևոր ու աշխարհիկ կյանքից» աշխատու– թյան մեջ նկարագրել է Թուրքիայում ապ– րող հայերի, բուլղարների, հույների վի– ճակը, քննադատել Աբդուլ Համիդ 11-ի քաղաքականությունը, հայկ․ կոտորածնե– րի նկատմամբ գերմ․ կառավարության անտարբերությունը որակել բարոյական անկում։ Գրկ․ Գերլանդ է․, Ուսուցչապետ դր․ Տենրիկոս Գելցեր, 1907,tMbt1։ 9-․ Աբգւսրյան ԳԵԼ&ՐԵր Վլադիմիր Գեորգիևիչ [12(24)․ 3․1885,Պետերբուրգ – 7․8․1967, Մոսկվա], սովետական ճարտարապետ։ Սոցիալիս– տական աշխատանքի հերոս (1965)։ Սո– վորել է Պետերբուրգի Գեղարվեստի ակա– դեմիայում (1906–14), միաժամանակ աշ– խատել Վ․ Ա․ Շչուկոյի հետ․ 1918–39-ին՝ համահեղինակ (Սմոլնիի դարպասները, 1923–25, Լենինգրադ, Վ․ Ի․ Լենինի անվ․ ՍՍՀՄ գրադարանի նոր շենքը, 1928–40, Մոսկվա)։ 1935-ից Գ․ մասնակցել է Մոսկ– վայի վերտշինությանը, կառուցել կամուրջ– ներ, մետրոպոլիտենի «էլեկտրոզավոդս– կայա» կայարանը (1944, ՍՍՀՄ պետ․ մըր– ցանակ, 1946), արտաքին գործերի մի– նիստրության շենքը Սմոլենսկի հրապա– րակում (1948–52, Մ․ Ա․ Մինկուսի հետ, ՍՍՀՄ պետ․ մրցանակ, 1949)։

ԳԵԿԿԵՐ Անատոլի Իլյիչ [25․8(6․9)․1888, Թիֆլիս – 1․6․1938], սովետական զորա– վար, կորպուսի հրամանատար (1935-ից)։ ՍՄԿԿ անդամ 1917-ից։ Ավարտել է Վլադի– միրյան ռազմ, ուսումնարանը (1909) և Գլխավոր շտաբի ակադեմիային կից դա– սընթացները (1917)։ Մասնակցել է առա– ջին համաշխարհային պատերազմին։ 1918–20-ին հրամանատարական ղեկա– վար աշխատանք է տարել կարմիր բանա– կի շարքերում։ 1920-ի օգոստոսից եղել է Տասնմեկերորդ բանակի հրամանատար։ Ա․ Ի․ Գեկկհր Նրա ղեկավարած զորամիավորումները 1920–21-ին մեծ օգնություն են ցույց տվել Հայաստանի և Վրաստանի աշխատավոր– ներին սովետական կարգերի հաստատ– ման, դաշնակցականների հակահեղափո– խական խռովության ջախջախման և Զան– գեզուրի ազատագրման (1921) գործում։ Գ․ Սովետական Հայաստանի կարմիր բանակի կազմակերպիչներից Էր։ 1922-ին եղել է ԲԳԿԲ–ի ռազմ, ակադեմիայի պետ, ապա՝ ռազմ, կցորդ Չինաստանում, Թուր– քիայում, 1934-ից եղել է ԲԳԿԲ–ի Գւխավոր շտաբի բաժնի վարիչ։ Պարգևատրվել է ՌՍՖՍՀ, ՀՍՍՀ, Ադրբ․ ՍՍՀ Կարմիր դրոշի շքանշաններով։ Գրկ, Մնացականյան Ա․, Ռևոլյու– ցիան Անդրկովկասում և Ռուսաստանի պատ– վիրակները, Ե․, 1961։

ԳԵԿՈՆՆԵՐ (Gekkonidae), մողեսների կարգի սողունների ընտանիք։ Մանր կեն– դանիներ են, մարմնի երկարությունը՝ 10–15, հազվադեպ՝ 35 սմ։ Մաշկը պատ– ված է մանր, հատիկավոր թեփուկներով։ Աչքերը մեծ են, հորիզոնական բիբերով։ Ոտքերը զարգացած են, ունեն լայնացած մատներ, որոնք ներքևից պատված են եղ– ջերային թիթեղներով։ Վերջիններիս դա– սավորությունը և մատների կառուցվածքը ունեն կարգաբանական նշանակություն։ Պոչը խիստ դյուրաբեկ է և արագ վերա– կանգնվում Է։ Գ․ մոխրագույն են կամ շա– գանակագույն, արևադարձային երկրնե– րում՝ ավելի վառ գունավորմամբ։ Վարում են մթնշաղային և գիշերային կյանք։ Ապ– րում են ծառերի, ժայռերի վրա, իսկ անա– պատում՝ գետնափոր բներում։ Սնվում են միջատներով, սարդակերպերով, բազմո– տանիներով ևն։ Ձվածին են (բացի նոր– զելանդական երկու սեռից), դնում են 1–2 ձու։ Հայտնի է Գ–ի 70 սեռ, մոտ 480 տեսակ՝ տարածված արևադարձային, մերձարևադարձային և բարեխառն գոտի– ներում։ ՍՍՀՄ–ում հանդիպում է 8 տեսակ՝ առավելապես Միջին Ասիայում և Ղազա– խըստանում, իսկ մոխրագույն մերկամատ Գ․՝ նաև Ղրիմում և Անդրկովկասում։ Ֆ․ Դւսնիեասն

ԳԵՂԱԳԻՏԱԿԱՆ ԴԱՍՏԻԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ, գեղեցիկի ընկալման և ըմբռնման, գեղա– գիտական զգացմունքի դաստիարակու– թյուն, կարծիքի և ճաշակի, ընդունակու– թյունների և պահանջմունքների ձևավո– րում, արվեստում և կյանքում գեղեցիկի ընկալման զգացում։ Գ․ դ․ պետք է սկսել վաղ մանկությունից։ Նախադպրոցական տարիքի երեխաների մոտ պետք է զար– գացնել «տեսնելու» և «լսելու», գեղեցիկն ընկալելու և գնահատելու ունակություն։ Մեծ դեր են խաղում երգը, երաժշտական խաղերը, նկարչությունը։ Գ․ դ․ դպրոցում տարվում է ուսման ընթացքում, հատկա– պես մայրենի լեզվի, գրականության, եր– գի և նկարչության դասերի ժամանակ։ Կարևոր է նաև արտադպրոցական և ար– տադասարանային աշխատանքը, մասնա վորապես գեղարվեստական ինքնագոր– ծունեությունը։ Գ․ դ․ սերտորեն առնչվում է մտավոր, բարոյական և ֆիզիկական դաստիարակության հետ։ ՍՍՀՄ–ում Գ․ դ․ կապված է կոմունիստական դաստիարա– կության խնդիրների հետ։ Տես նաև Գե– ղագիտություն։ Ա․ Րւսսան

ԳԵՂԱԳԻՏԱԿԱՆ ձԳԱՅՄՈՒՆՔ, բարձր կարգի զգացմունք, որ դրսևորում է մար– դու հուզական վերաբերմունքը իրակա– նության և գեղագիտական աշխատություն– ների մեջ գեղեցիկի ընկալման ժամանակ։ Գ․ զ–ներ են գեղեցիկի, վեհի, հերոսակա– նի, ողբերգականի, կոմիկականի ևնի ըն– կալումները, որոնց առաջացման և զար– գացման հիմքում ընկած են գեղագիտա– կան զգացմունքները և հույզերը։ Առանց