Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 3.djvu/409

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


ԴԻՐԱԿ (Dirac) Պոլ Ադրիեն Մորիս (ծն․81902,Բրիստոլ), անգլիացի ֆիզիկոս– տեսաբան, քվանտային մեխանիկայի հիմնադիրներից։ Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ (1930)։ Մի շարք երկրների ակադեմիաների և գիտական ընկերությունների, այդ թվում նաև ՍՍՏՄ ԳԱ (1931-ից) արտասաևմանյան անդամ։ Սովորել է Բրիստոլի, ապա Քեմբրիջի համալսարաններում (ավարտել է 1924-ին)։ 1932-ից Քեմբրիջի համալսարանի պրո–ֆեսոր։ Դ․ կառուցել է քվանտային մեխա–նիկայի, այսպես կոչված, ձևափոխու–թյունների տեսությունը (1926–27), մշա– կել ճառագայթման քվանտային տեսու–թյան հիմունքները։ Է․ Ֆերմիի հետ մեծ ավանդ է ներդրել քվանտային վիճակա–գրության բնագավառում (Ֆերմի–Դիրակի վիճակագրություն), մասնավորապես պար– զել բաշխման վիճակագրական բնույթի և ափքային ֆունկցիայի սիմետրիայի հատ–կությունների կապը (1925)։ 1928-ին ստեղ–ծել է Էլեկտրոնի շարժման ռելյատիվիս–տական տեսությունը, որը հնարավորու–թյուն տվեց բացատրել մի շարք ֆիզիկա–կան երևույթներ և կանխատեսևլ պոզիտ–րոնի գոյությունը (տես Դիրակի հավասա–րում)։ Դաշտի քվանտային տեսության տարբեր բնագավառներին են նվիրված նաև Դ–ի մի շարք ուրիշ աշխատանքներ, նա առաջինն է կիրառել երկրորդային քվանտացման մեթոդը (1927), որը հետա–գայում լայն տարածում գտավ տեսական ֆիզիկայում։ Դ․, Է․ Շրեդինգերի հետ, 1933-ին արժանացել է նոբելյան մրցանա–կի՝ քվանտային մեխանիկայի վերաբեր–յալ աշխատությունների և Էլևկտրոնային տեսության զարգացման համար։

ԴԻՐԱԿԻ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒՄ, Էլեկտրոնի շարժման քվանտային հավասարումը։ Առաջարկել է Պ․ Դիրակը, 1928-ին։ Դ․ հ–ից բխում է, որ դրանով նկարագրվող մասնիկն ունի սեվւական մեխանիկական և մագնիսական մոմենտներ։ Դ․ հ–ով հնա–րավոր եղավ բացատրել ջրածնի և ջրած– նանման ատոմների սպեկտրային գծերի նուրբ կառուցվածքը, Զեեմանի երևույթը և փորձնական հաստատում ստացած ֆի–զիկական մի շարք այլ երևույթներ (օրի–նակ, Քոմփթոնի էֆեկտը)։ Դ․ հ–ման կարե– վոր առանձնահատկությունը մասնիկի՝ բացասական էներգիայով վիճակներին հա–մապատասխանող լուծումներն են, որոնց ֆիզիկական իմաստը պարզ դարձավ մաս–նիկների փոխակերպման և պոզիտրոնի հայտնագործումից հետո։ էլեկտրոն–պո– գիտրոն զույգի առաջացման և անիհիլաց– ման պրոցեսները պայմանավորված են էլեկտրոնի անցումներով (բացասական էներգիայով վիճակից դրական էներգիա–յով վիճակի)։ Մասնիկի փոքր արագու–թյունների դեպքում Դ․ հ․ վերածվում է