Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 3.djvu/584

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


թյան, [h․ 1], Ե․, 1942։ Սահինյան Ա․ Ա․» Քասախի բազիլիկայի ճարտարապե–տությունը, Ե․, 1955։ МаррН․ Я․, Ереруй- ская базилика, Е․, 1968․ Ա․ Սաեփւսնյւսն

ԵՐԵՑՓՈԽՅԱՆ Գաբրիել (1819–1870),հայ բառարանագիր։ Սովորել է Մոսկվայում։ 1844-ին աշխատել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում որպես ուսուցիչ։ 1854-ին լույս է ընծայել «Բառարան ի ռուսաց լեզուէ ի հայ»։ Այն պարունակում է 45000 բառ–հոդ– ված։ Կովկասում հրատարակված առա–ջին ռուս–հայերեն բառարանն է։ Ե․ հա–ճախ չտարբերելով, միևնույն արմատի տակ է վերցրել ձևով նման, բայց ծագու–մով տարբեր բառեր, ռուս, արմատնևրը ընտրելիս չի տարբերել նաև փոխառյալ արմատևերը բուն ռուսականներից։ Ե–ի բառարանը վերահրատարակվել է 1876-ին, Թիֆլիսում։


ԵՐԵՑՓՈԽՅԱՆ Գրիգոր (ծն․ թ․ անհտ․– 1884, Թիֆլիս), հայ դրամատուրգ։ Մո– վորել է Թիֆլիսի գիմնազիայում, ավար–տել Մոսկվայի համալսարանը։ Մասնակ–ցել է հայ ուսանողների կազմակերպած ներկայացումներին։ 1865-ին գրել է «Տևա– րագևա կինը» (բեմ* 1865), 1866-ին՝ «Ապ–րիլի մեկը կամ հանկարծակի նշանդրեք» (բեմ․ 1867), 1873-ին՝ «Այ քեզ օյին» (հրտ․ 1886) վոդևիլները, ինչպես նաև՝ «Ման–կավարժուհին» («Գաստիարակչուհին») կատակերգությունը և 1884-ին՝ «Ո՞վ է մեղավոր» (բեմ․ 1893) դրաման։ Տայ ռեա–լիստական կենցաղային կատակերգու–թյան սկզբնավորողներից է՞– Պիեսներում ներկայացրել է վաճառականության մի–ջավայրը, քննադատել բուրժ․ բարոյա–կանությունն ու դրամական հարաբերու–թյունները։ Գրկ․ Թերզիբաշյան Վ․, Տայ դրա–մատուրգիայի պատմություն, [h․ 1], Ե․, 1959։ Լ․ Ասմարյան


ԵՐԵՔ ՄԱՐՄՆԻ ԽՆԴԻՐ, տես Երկնային մեխանիկա:


«ԵՐԵՔ ՄԻԱՊԵՏՆԵՐԻ ԴԱՇԻՆՔ», Ռու–սաստանի, Գերմանիայի և Ավստրո–Տուն– գարիայի՝ XIX դարի 70–80-ակաև թթ․ դաշինքը։ Սկզբում կնքվել է երկկողմ համաձայնություն, 1873-ի մայիսի 25 (հու–նիսի 6)-ին, Շյոնբրունում (Ավստրո–Տուն– գարիա)՝ Ալեքսանդր II-ի և Ֆրանց–Իո– սիֆի միջև։ 1873-ի հոկտ․ 11(23)-ին նրանց միացել է Վիլհելմ I։ Միապետները պար–տավորվել են խորհրդակցել տարաձայ–նությունների, չորրորդ պետության հար–ձակման սպառնալիքի դեպքում, պաշտ– պանել խաղաղությունը Եվրոպայում։ Պայմանավորվող երկրների քաղ․ նպա–տակները տարբեր էին․ Գերմանիան խո–չընդոտում էր Ռուսաստանի մերձեցմաևը Ֆրանսիային, Ռուսաստանը արմ․ սահ–մանների անվտանգության որոշ երաշխիք էր ստանում և ջանում խանգարել Գերմա–նիայի մերձեցմանը Ավստրո–Տունգարիա– յին, վերջինս էլ հույս ուներ կանգնեցնել ցարիզմի թաՓանցումը Բալկաններ։ Դա–շինքը չվերացրեց նրանց հակասություն–ները և 1880-ական թթ․ վերջերին Փաստո–րեն կազմալուծվեց։


ԵՐԵՔԻ ԴԵԿԼԱՐԱՑԻԱ, գրական առաջին մանիֆեստը Սովետական Տայաստանում։ Տեղինակներն էիև Ե․ Չարենցը, Գ․ Աբո– վը ն Ա․ Վշւոունին (երեքի խմբակ)։ Տպա– գրվել է 1922-ի հունիսի 6-ին, «խորհրդա–յին Տայաստան» օրաթերթում։ Ելնելով պատմական անհրաժեշտությունից՝ Ե․ դ․ կոչ էր անում հեղաշրջել գրական սովո–րույթները և հաստատել ևոր բովանդա–կություն, նոր ձև և ևոր ուղիևեր։ Գրական ևին ըմբռնումների վերանայման պահան–ջը իր ժխտողական ոգով հասավ ծայրա–հեղության և քևևադատվեց (Տ․ Սուրխաթ– յաև, Ա․ Կարինյան, Ց․ Խանզադյան)։ Գրկ․ Սովետահայ գրականության պատմու–թյուն, հ․ 1, Ե․, 1961, էջ 64-69։


ԵՐԵՔՆՈՒԿ (Trifolium), ընդավորների ըն–տանիքի միամյա, երկամյա և բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Ցողուևը գլաևաձև է, տերևևերը՝ եռմասնյա, կան նաև 5–9 տերևևերով, ծաղիկները մանր են (կար–միր, վարդագույն, դեղին, սպիտակ)՝ գըն– դաձև գլխիկի ձևով հավաքված ծաղկա–բույլի մեջ։ Պտուղը ունդ է՝ 1–2, հազվա–դեպ՝ 4–6 սերմով։ Արմատն առանցքա–յին է։ Ունի արմատապալարիկներ, որոևց մեջ զարգացող պալարամաևրէևերը յու–րացնում են օդի ազոտը և հողը հարստաց– Երեքնուկ․ 7․ ընդհանուր տես–քը, 2․ պտուղները, 3․ ծաղիկը նոււք ազոտով։ Ե․ բարձրարժեք կերաբույս է։ Բացարձակ չոր նյութի հաշվով կանաչ զանգվածը պարունակում է 16,8% , իսկ խոտը՝ 15,2% սպիտակուց։ 100 կգ կանաչ զանգվածը համարժեք է 21,0 կերային միավորի, խոտը՝ 51,7, ծղոտը՝ 16,5, սի–լոսը՝ 16,5, չոր խոտից պատրաստված ալյուրը՝ 83,8։ Տարածված է Ե–ի մոտ 300 տեսակ, գլխավորապես Եվրոպայում, Ասիայում, Տյուսիսային Ամերիկայում, Ավստրալիայում և Աֆրիկայի որոշ շըր– ջաևևերում։ ՍՍՏՄ–ում կա մոտ 70 տե–սակ․ մշակության հիմնական շրջաններն են՝ մերձբալթյան հանրապետություն–ները, ՌՍՖՍՏ ոչ սևահողային գոտինե– րը, Սիբիրը, Տեռավոր Արևելքը, Բելո–ռուսական, Ուկրաինական ՍՍՏ–ները։ ՏՍՍՏ–ում մշակվում է կարմիր Ե–ի երկ– հար ձևը՝ Ստեփաևավաևի, Կալիևինո– յի շրջաևևերում, տալիս է մինչև 70 ց/հա խոտի բերք։ Միամյա Ե․ մշակվում է Արա–րատյան դաշտում, տալիս է մինչև 300 ց/հա կանաչ զանգված։ Դաշտավարության մեջ մշակվում են բազմամյաներից՝ կարմիր Ե․ (T․ pratense), վարդագույն Ե․ (Т․ ЬуЫ ridum), միամյաներից՝ պարսկական Ե, կամ շաբդարը (T․ resupinatum) և ալեք– սանդրիական կամ եգիպտական Ե․ կամ բերսիմը (T․ alexandrinum)։ Առավել տա–րածվածը կարմիր Ե․ է։ Ունի միահար և երկհար ենթատեսակներ։ Միահարը ուշա–հաս Է, երկարակեցությունը՝ 3–4 տարի, մշակվում է հս․ պայմաններում։ Երկհարը վաղահաս Է, երկարակեցությունը՝ 2–3 տարի։ Կարմիր Ե–ի ցանքը կատարվում է ծածկոցի տակ (աշնանացան կամ գար–նանացան ցորեն)։ Ցանքի նորման 16– 18 կգ/հա է։ Խոտի համար բերքահավա–քը կատարվում է կոկոնակալման Փուլում, ծաղկման սկզբում, սերմի համար, երբ գլխիկների 90–95% –ը գորշացել է։


ԵՐԶԻՆԿՅԱՆ Լևոև Տակոբի [ծև․ 10(23)․ 6․1906, Թիֆլիս], հայ սովեաակաև ման– րէաբաև։ Կեևսաբաևական գիտ․ դ–ր (1971)։ ՍՄԿԿ անդամ 1938-ից։ 1930-ին ավարտել է Երնանի համալսարանի գյու– ղատնտ․ ֆակուլտետը։ 1933-ից աշխատել է կաթի արդյունաբերության Տամամիու– թենական ԳՏԻ–ի հայկ․ մասնաճյու–ղում։ 1961-ից ՏՍՍՏ ԳԱ մանրէաբանու–թյան ինստ–ի խմորող միկրոօրգանիզմ–ների լաբորատորիայի վարիչն Է։ Գի–տական աշխատանքները նվիրված են կաթնաթթվային բակտերիաների ֆի–զիոլոգիական և կենսաքիմիական հատ– կաևիշների ուսումնասիրությաևը։ Մշակել է մայրական կաթին փոխարինող «Նա–րին ե» և «Կարիևե» սննդանյութերը։


ԵՐԶՆԿԱ, Գայլ, գետ Հայկական լեռնաշխարհում, Արնմտյան Եփրատի աջ վտակը։ Երկարությունը մոտ 43 կմ է։ Սկիզբ է առնում Չիմեն լեռնաշղթայի Եդի–դերելար լեռնանցքից։ Սնումը ձնաանձրևայիև է, հորդացումը՝ ապրիլին։


ԵՐԶՆԿԱ, Երեզ, Երիզա, Երիզավան, Եզնկա, Արզնկա, թուրք․ Էրգինջան, արաբ․ Արզինջան, քաղաք Արնմտյան Հայաստանում, Եկեղյաց գավառում, Եփրատ գետի աջ ափին։ Թուրքիայի համանուն վիլայեթի վարչական կենտրոնը։ Ե․ հնագույն բնակավայր է, առաջին անգամ հիշատակվում է մ․ թ․ ա․ VIII դ․ ուրարտական արձանագրություններում։ Այդ ժամանակ Ե․ քաղաքատիպ տաճարային համայնք էր։ Ե–ում էր գտնվում Անահիտ աստվածուևու տաճարը՝ ոսկեձույլ արձանով հանդերձ։ Եփրատ գետի ձախ ափին, Ե–ի դիմաց, տարածված էին մեհյանի կալվածքները, որտեղ զոհաբերվում էին սպիտակ երինջներ։ Ամեն տարի նավասարդի 15-ին Ե–ում նշվում էր Անահիտի տոնը, բազմամարդ թափորով, ջահերով, տաճարի շուրջ պտտեցվում էր կուռքը, ապա կատարվում զոհաբերությունը։ Տաճարի անունով Եկեղյաց գավառը կոչվել է նաև Անահտական։ Հռոմեացի պատմիչ Պլինիոս Ավագը իր «Բնական պատմության» մեջ վկայում է, որ մ․ թ․ ա․ 35-ին զորավար Անտոնիոսը, գրավելով Ե․, ջարդել է տվել Անահիտի արձանը ն բաժանել զորապետների միջն։ Հետագայում այնտեղ կանգնեցվել է Անահիտի նոր արձանը։ Քրիստոնեության տարածման ժամանակ Տրդատ Գ թագավորը և Գրիգոր Լուսավորիչը ավերել են տվել Ե–ի հեթանոսական մեհյանը՝ ոչնչացնելով Անահիտի արձանը։ Քրիստոնեության տարածումից հետո Ե․ դարձավ նոր կրոնի նշանավոր կենտրոններից մեկը և եպիսկո–